राघवः तत्राश्रमवासाय यथाविधि वेदविहितान्य वेदिकाश्चायतनानि चैव देवस्थानानि च स्थापयामास। वनमाल्यैः फलैः कन्दैः पक्तमांसैश्च नियतैः तर्पणीयं जलं कुशकाष्ठान्यपि यथाशास्त्रं समुपादाय, तौ राघवौ सीतया सहितौ तत्र स्थितान् भूतगणान् तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः चिन्हिताः तं रमणीयं वेश्म प्रविश्य सुखमासन्। सा पर्णशाला रम्या, सुसंस्कृता, वातरुद्धा च, तत्र सर्वे समाहिताः प्रविश्य वासाय स्थिताः, यथा देवगणाः दिव्यां सभां प्रविशन्ति स्म। तस्मिन्नेव काञ्चनवने, यत्र विविधमृगपक्षिसंयुक्तं बहुवृक्षलतावितानं पुष्पगुच्छैः शोभितं, तत्र ते जितेन्द्रियाः प्रमुदिताः सुखेन वर्तन्ते स्म। रमणीयं चित्रशृङ्गं पुण्यां च माल्यवतीं नदीं गच्छित्वा, या मृगपक्षिभिः सेविता, रामः तत्र हृष्टमानसः, नगरनिर्वासजन्यं दुःखं विसृज्य, प्रमोदं प्राप। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। अथ दीर्घकालं दुःखेन समाक्रान्तः सुमन्त्रेण सह, गुहः रामस्य गङ्गातीरं प्राप्ते स्वगृहं प्रतिजगाम। तत्र स्थिता जनाः भरद्वाजाश्रमगमनं, प्रयागवासं, पर्वतारोहणं च दृष्टवन्तः। ततः सुमन्त्रः अनुमत्य रामेण उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, दुःखेनाक्रान्तचित्तः, शीघ्रं अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। मार्गे सः सुरभिवनानि, नद्यः, सरांसि, ग्रामनगराणि च द्रुतगत्या पश्यन्, तृतीयस्य दिवसस्य सायाह्ने अयोध्यां प्राप्तवान्, तां च हृष्टिविहीनां ददर्श। तां मौनां शून्यां च नगरीं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः दुःखवेगेन संतप्तः चिन्तयामास—"किं नु रामशोकाग्निना गजाश्वनरनृपयुक्ता नगरी दग्धा?" इति। एवं चिन्तयन्, शीघ्रगामिभिः अश्वैः सह, सः नगरद्वारं प्रविवेश। तत्र शतानि सहस्राणि जनानां सुमन्त्रं प्रति धावन्ति स्म, "क्व रामः?" इति पृच्छन्तः। तेषां सः प्राह—"राघवः मां गङ्गातटे विसर्ज्य, धर्मात्मा महात्मा, प्रतिनिवर्तितुमनुज्ञातवान्।" तदनु जनाः, तेषां नेत्रेषु बाष्पपूर्णमुखाः, "हन्त, हा राम!" इति विलपन्तः, दुःखेन सन्तप्ताः। सुमन्त्रः तेषां समूहस्थितानां वचनानि शृणोति स्म—"नूनं नष्टाः स्म, यतोऽत्र राघवं न पश्यामः। दाने, यज्ञे, विवाहे, महोत्सवे, धर्मज्ञं रामं पुनर्न पश्यामः। किमस्य जनस्य हितं, किमिष्टं, किमानन्ददायकम्?"—इति रामेण पितृवत् पुरी रक्षितेति स्मरणम्। ततो रामशोकेन संतप्तानां स्त्रीणां विलापः, अन्तःपणे वातायमानः, सुमन्त्रेण श्रुतः। सः मुखं छादयित्वा, राजमार्गमध्यम् गत्वा, दशरथस्य गृहम् अगच्छत्। ततः रथात् शीघ्रं अवतीर्य, सप्त प्रकोष्ठान् जनसमाकीर्णान् अतिक्रम्य, राजमहलम् प्रविवेश। तत्र प्रासादशिखरतोर्मध्यात्, स्त्रियः समागताः, रामलालसया कृशाङ्ग्यः, विलपन्त्यः, परस्परं बाष्पपूरितनेत्राः, अस्पष्टवाचः, शोकातिरेकात् दृष्टवन्त्यः। दशरथस्य महिषीप्रासादेभ्यः सः मन्दस्वरं रामशोकपीडितं विलापम् अपि शृणोति स्म। "रामेण सह गतः पुनः विना तेन प्रतिनिवृत्तः, किं कौसल्यायै दुःखिता सुतवियोगेन, सुमन्त्रः किं वदेत्?" इति चिन्तां कुर्वन्, "जीवितुं खलु कठिनम्, कौसल्या पुत्रवियोगे जीवतीति," इति मनसि व्याहरन्, सः राजभवनं प्रविवेश, शोकाग्निना दग्ध इव। अष्टमे प्रकोष्ठे प्रविश्य, सः दुःखार्तं, पुत्रशोकक्लिष्टं, गौरवर्णं नृपं ददर्श। समीपं गत्वा, उपविष्टं नृपतिं प्रणम्य, रामस्य यथोक्तं सन्देशं निवेदयामास। तच्छ्रुत्वा, राजा मौनं स्थित्वा, शोकातुरः, रामशोकवेगेन मूर्च्छितः भूमौ पतितः। तदा भूमौ पतिते नृपतौ, अन्तःपुरं संतप्तम् अभवत्; स्त्रियः बाहून्न्यस्य, "हा नृप!" इति क्रोशन्त्यः। सुमित्रया सह कौसल्या पतितं पतिं उत्थाप्य, इदं वचनमब्रवीत्—"किं नु वनवासात् आगतम् अस्य दूतं न पृच्छसि? धर्मं पालय, शोकेन न किञ्चित् साध्यते।" "कस्मात् भीतः त्वं रथिनं रामवृत्तान्तं न पृच्छसि? अत्र कैकेयी नास्ति, तस्मात् मुक्तया वद।" इति सती, दुःखेन संतप्तवाक्, कौसल्या भूमौ पतिता। तां विलपन्तीं भूमौ पतितां च दृष्ट्वा, अन्याः सर्वाः स्त्रियः, पतिं च निरीक्ष्य, उच्चैः क्रोशन्त्यः अभवन्।