नरश्रेष्ठ दाशरथस्य आदेशेन सर्वे नृपाः समागताः। स च राजा तान् सर्वान् यथायोग्यं सत्कारं कृतवान्, राजश्रेष्ठेति तं वसिष्ठः सम्मान्यं प्राह। ततः यज्ञस्य सर्वे व्यवस्थानि सावधानैः पुरुषैः सम्यक् सम्पादितानि। वसिष्ठः पुनः उवाच — हे राजन्, सर्वे यज्ञोपकरणानि सिद्धानि; तव निवासात् यज्ञस्थलं गन्तुं समयः आगतः। तत्र यज्ञवाटं सर्वतोऽपि कामैः समर्पणैः परिवृतं दृष्ट्वा, मनसैव निर्मितमिव तं यज्ञस्थलं पश्येत् इति वसिष्ठः पुनः उक्तवान्। वसिष्ठ-ऋश्यशृङ्गयोः वाक्यं श्रुत्वा, पृथिव्याः स्वामी दाशरथः शुभे दिने, अनुकूल नक्षत्रे, यज्ञार्थं निर्गतः। ततः वसिष्ठः अग्रणीभूतः सर्वे ब्राह्मणाः, ऋश्यशृङ्गः प्रमुखः, यज्ञकर्म आरब्धवन्तः। सर्वे जनाः शास्त्रानुसारं विधिपूर्वकं यज्ञवाटं गताः; तत्र प्रसिद्धः राजा तस्य पत्नीसहितः दीक्षाव्रतम् आरब्धवान्। एतद् चतुर्दशमः सर्गः, शृणु। यदा संवत्सरः समाप्तः, अश्वः च आगतः, तदा दाशरथस्य यज्ञः सरयू-तीरे उत्तरतटे आरब्धः। ऋश्यशृङ्गः प्रमुखः, श्रेष्ठाः ब्राह्मणाः, महात्मनः राजा दाशरथस्य अश्वमेधमहायज्ञं सम्यक् कृतवन्तः। यज्ञकर्तारः वेदविदः, शास्त्रानुसारं, विधिवत् सर्वाणि कर्माणि अचरन्। प्रवर्ग्य-उपसदादिकानि कर्माणि द्विजातिभिः शास्त्रानुसारं कृतानि; ततः सर्वे अन्यानि कर्माणि यथाशास्त्रं सम्पन्नानि। तदनन्तरं, सर्वे महर्षयः सत्कारपूर्वकं, हर्षपूर्णाः, प्रातः सोमपेषणं विधिवत् कृतवन्तः। इन्द्राय हविः विधिवत् दत्तम्; निष्पापः राजा दीक्षितः; ततः क्रमशः मध्याह्ने सोमपेषणं आरभ्यते स्म। तृतीयं सोमपेषणं अपि महात्मनः राजा दाशरथाय शास्त्रानुसारं ब्राह्मणैः कृतम्। ऋश्यशृङ्गः अन्ये च मन्त्रविदः, शुद्धोच्चारणेन, इन्द्राद्युत्तमान् देवतान् आमन्त्रयामासुः। मधुरस्निग्धैः सूक्तैः होतृभिः देवाः आमन्त्रिताः, स्वर्गवासिभ्यः हविः विधिपूर्वकं समर्पितम्। तत्र एकमपि हविः न अव्याप्तम्, न च किञ्चित् त्रुटितम्; सर्वं ब्रह्मणा कृतमिव, निर्भयतया, सम्यक् सम्पन्नम्। तत्र तासु दिवसु, न कश्चित् श्रान्तः, न कश्चित् क्षुधितः; न ब्राह्मणः अज्ञः, न च अप्रतिष्ठितः। ब्राह्मणाः सदा तृप्ताः, यज्ञदातृभिः सह भोजनं कृतवन्तः; तपस्विनः, भिक्षवः अपि भोजनं कृतवन्तः। वृद्धाः, रोगिणः, स्त्रियः, बालकाः अपि भोजनं कृतवन्तः; सततं खादन्तः अपि तृप्तिः न अभवत्। प्रतिदिनं पर्वतसमानं भोजनसञ्चयः तत्र दृष्टः, सर्वं कालानुसारं सम्यक् पक्वम्। विविधदेशात् आगताः पुरुषाः, स्त्रीसमूहाः अपि, तस्मिन महायज्ञे अन्न-पानं सम्यक् प्राप्तवन्तः। द्विजश्रेष्ठाः भोजनं स्तुतवन्तः — "यथायोग्यं पक्वम्, स्वादिष्टम्," इति; राघवः तेषां वचनं शृण्वन्, "अहं तृप्तः, भवतु शुभम्," इति श्रुतवान्। सुसज्जिताः पुरुषाः ब्राह्मणान् सेवाम् अकरोत्; अन्ये मणिकुण्डलधारिणः, तेषां परिचार्यां कृतवन्तः। तत्र यज्ञकर्मणां मध्ये, पण्डिताः, वाग्मिनः ब्राह्मणाः, तर्कविचारेषु प्रवृत्ताः, परस्परं जयितुम् इच्छन्तः, बहु तर्कविचारम् अकरोत्। प्रतिदिनं, द्विजातयः शास्त्रानुसारं, यज्ञस्थले, सर्वाणि कर्माणि यथाविधि अकरोत्। राज्ञः यज्ञकर्तृणां मध्ये, न कश्चित् षड्वेदाङ्ग-अज्ञः, न च अनुशासितः, न च अप्राविणः, न च ब्राह्मणः वादकौशलहीनः। यदा यूपाः स्थापिता, षट् बिल्ववृक्षस्य, तथा खदिरस्य; तद्वत् बिल्ववृक्षस्य, अन्ये पल्लवयुक्ताः। एकः श्लेष्मातकवृक्षस्य, अन्यः देवदारुवृक्षस्य स्थापितः; केवलं एतौ बाहुशालिनौ तत्र स्थापितौ। सर्वे शास्त्रविदः, यज्ञकर्मविदः, तान् निर्मितवन्तः; यज्ञवैभवार्थं सुवर्णेन अलङ्कृताः। एकविंशतिरेकः यूपः, प्रत्येकः एकविंशतिः मणिभिः संयुतः, एकविंशतिः वस्त्रैः अलङ्कृतः। सर्वे दृढाः, कौशलपूर्वकं शिल्पिभिः निर्मिताः, यथास्थानं स्थापिताः, अष्टकोणाः, स्निग्धरूपाः। वस्त्रैः आच्छादिताः, पुष्पगन्धैः पूजिताः, सप्तर्षयः आकाशे इव दीप्यमानाः। ईंटाः यथामानं, यथाविधि, निर्मिताः; अग्निकुण्डं तत्र ब्राह्मणैः वेदी-निर्माणकौशलैः स्थापितम्। सिंहनृपाय वेदी ब्राह्मणैः निर्मिता; गरुडरूपा, सुवर्णपक्षयुक्ता, त्रिस्थला, अष्टादशभागयुक्ता। तत्र प्रत्येकं देवतायै पशवः नियोजिताः; सर्पाः, पक्षिणः अपि शास्त्रानुसारं निर्दिष्टाः। तत्र अश्वः, जलचराः अपि, ऋषिभिः शास्त्रानुसारं नियोजिताः। त्रिशतः पशवः यूपेषु नियोजिताः; राजा दाशरथाय उत्तमः अश्वः रत्नमणिः। तत्र कौसल्या तं अश्वं सर्वथा सेवितवती; हर्षपूर्णा, तं अश्वं त्रिकट्या विमुक्तवती। धैर्ययुक्ता, पक्षिणा सह, कौसल्या धर्मकामिनी, तत्र एकं रात्रिं यज्ञस्थले व्यतीतवती। एवं दाशरथस्य महायज्ञः विधिवत् ब्राह्मणैः, ऋषिभिः, शास्त्रानुसारं, सर्वे जनैः, आनन्दपूर्वकं सम्पन्नः।