रामः विधिपूर्वकं मन्त्रान् सम्यक् उच्चार्य नदीस्नानं कृत्वा पापनाशनाय परमं होमं अकरोत्। राघवः तदाश्रमस्य यथायोग्यं वेदिकाः देवस्थानानि पवित्राणि च स्थापयामास। वनमाल्यैः फलैः कन्दैः पक्तमांसैः यथाशास्त्रं जलैः आचमनीयैः दर्भैः समिध्भिः च वेदविहितैः, राघवद्वयम् सीतया सह तत्र सर्वाणि भूतानि तर्पयित्वा शुभलक्षणैः युक्ताः रम्यं आश्रयस्थानं प्रविश्य। तत्र रम्ये पर्णशालायाम्, यथावत् निर्मितायां वातरुद्धायां, सर्वे मिलित्वा प्रविश्य वासाय स्थितवन्तः, इव देवसंघाः उत्तमं सभागृहं प्रविश्य। तस्मिन उत्तमे वने, यत्र मृगपशवः निनादयन्ति, नानाविधानि मृगपक्षिणः संचरन्ति, विविधपुष्पगुच्छैर् वृक्षाः शोभन्ते, तत्र ते जितेन्द्रियाः सन्तः हर्षेण रमन्ते। रम्यं चित्रं पर्वतं, पुण्यां माल्यवतीं नदीं, यत्र मृगपक्षिसंयुक्ता, गत्वा रामः प्रमुदितहृदयः तत्र अयोध्याव्यसनजनितं शोकं विसृज्य आनंदितः। अथ वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। दीर्घकालं भाषमाणः, गहनशोकसमाविष्टः सुमन्त्रेण सह गुहः तदा रामस्य दक्षिणतीरं प्राप्ते स्वगृहं प्रतिजगाम। प्रयागे भरद्वाजस्य समीपं गमनं, तत्र वासं, पर्वतारोहणं च, तत्र उपस्थितैः दृष्टम्। तदा सुमन्त्रः अनुमत्याः प्राप्तः, उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, दुःखेनाक्रान्तहृदयः, अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। शीघ्रं गच्छन्, सः सुरभिसंपन्नानि वनानि, नदीन्, सरांसि, ग्रामनगराणि च दृष्टवान्। तृतीयस्य दिवसस्य सायं सुमन्त्रः अयोध्यां प्राप्तः, तां च हर्षरहितां अपश्यत्। तां निस्तब्धां शून्यां दृष्ट्वा, सुमन्त्रः दुःखात् संतप्तः, शोकवेगेन व्याकुलः चिन्तयामास। सः मन्यते—किम् अयम् नगरः गजाश्वजनराजनसमेतः रामशोकाग्निना दग्धः? एवं चिन्तया व्याकुलः सुमन्त्रः शीघ्रगामिभिः अश्वैः नगरद्वारं प्रविश्य। सुमन्त्रस्य समीपं शतसहस्राणि जनाः रथकारं अभिगम्य पृच्छन्ति—"क्व रामः?" तेषां प्रति सः उक्तवान्—"गङ्गायाः राघवम् अनुज्ञाय, धर्मात्मा महात्मा तं मम प्रत्यागमनं अनुमन्यते।" तेषां ज्ञात्वा तत्र गङ्गातीरं तीरं गत्वा, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः "हा! धिक्!" इति श्वसन्तः "हा राम!" इति च विलपन्ति। सः तेषां वचनानि शृणोति—"नूनं वयं नष्टाः, यतः राघवः अत्र न दृश्यते।" "दानयज्ञविवाहमहासभासु धर्मिष्ठं रामं पुनः न पश्यामः।" "किम् अस्माकं हितम्? किम् प्रियं? किम् सुखकरम्?"—एवं रामः पितरं इव नगरं पालयामास। सः नारिकाः रामशोकदग्धाः, अन्तःक्रीडाङ्गणात् वातमार्गेण विलपन्त्यः, सुमन्त्रः शृणोति। सुमन्त्रः, मुखं आवृत्य, राजमार्गमध्यम् गत्वा दशरथस्य गृहम् अगच्छत्। रथात् शीघ्रं उतर्य, राजप्रासादं प्रविश्य, सप्त कक्षाणि जनसमूहेनाकीर्णानि याय। गृहेभ्यः, प्रासादात्, शालात् स्त्रियः, समागताः, रामविरहात् कृशाः, दुःखात् करुणं क्रन्दन्त्यः अधः पश्यन्ति। विस्तीर्णविस्पष्टनेत्राः अश्रुपूरितदृष्टयः, परस्परं पश्यन्त्यः, गाढशोकात् अस्पष्टवचनाः। ततः दशरथस्य स्त्रीप्रासादात्, रामशोकाक्रान्ताः, मृदुं विलापं सुमन्त्रः शृणोति। रामेन सह गत्वा तं विना प्रत्यागत्य, किं सुमन्त्रः शोकात् कुसुमिताय कौसल्याय वदेत्? सः मन्यते—जीवनं दुःखं, न सुखम्, विशेषतः कौसल्या पुत्रविरहात् जीवति। सः राजपत्नीभिः सत्यरूपं वचनं श्रुत्वा, आकस्मात् दुःखाग्निना दग्धः, गृहं प्रविश्य। अष्टमे कक्षे प्रविश्य, राजा दुःखात् कृशः, पुत्रशोकात् व्याकुलः, गृहान्तरे श्वेतः, उपविष्टं दृष्ट्वा। सुमन्त्रः समीपं गत्वा, नमस्कृत्य, रामस्य वचनं यथावत् निवेदितवान्। शृण्वन् राजा तु मौनं आस्थाय, मनः व्याकुलम्, रामशोकाभिभूतः भूमौ मूर्च्छितः पतितः। भूमौ पतिते पृथिवीपते, अन्तःपुरं संतप्तम्, बाहून्नुत्य राजा भूमौ पतितः इति क्रन्दन्ति। सुमित्रया सह कौसल्या पतितं पतिं उत्थाप्य, तदा वाक्यम् उक्तवती—"किं कारणं, यः वनवासात् आगतः दूतः, तं न भाषसे? अद्यायं अन्यायं कृत्वा लज्जितः, राघव, उत्तिष्ठ, धर्मः तिष्ठतु, शोकः न साहाय्यं करोति।" "हे नाथ, कस्य भीत्या सुमन्त्रं रामविषये न पृच्छसि? कैकेयी अत्र नास्ति, अतः मुक्तया भाषस्व।" एवं महराजं उktvā, कौसल्या शोकसम्भृतः, शीघ्रं भूमौ पतिता, तस्य वाणी अश्रुभिः अवरुद्धा।