रामः तत्र आश्रमे वैस्वदेवमुत्सर्गं तथा भीषणं वैष्णवकर्म च सम्यक् अकरोत्, शुभानि गृहशान्तिकर्माणि च आरभत्। विधिवत् मन्त्रान् जपित्वा नदीस्नानं कृत्वा, पापनाशनं परमं हविर्यागं रामः समारभत्। राघवः तत्र आश्रमयोग्यं वेदीश्च देवस्थानानि च सम्यक् स्थापयामास। वनमालाभिः, फलैः, मूलैः, पक्वमांसैः शास्त्रानुसारं, जलार्घ्यैः, पवित्रैः कुशैः, समिध्भिः च वेदविधिना तत्र सम्पूर्णं समर्पितम्। ततः राघवौ सीतया सह वनवासिनः तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः युक्ताः तं रम्यं आश्रयस्थानं प्रविश्य। तं मनोहरं पत्रच्छदितं कुटीरं, सुविस्तीर्णं वातरहितं, सर्वे मिलित्वा प्रविश्य वासाय, इव देवगणाः दिव्यं सभागृहं प्रविश्य। तस्मिन उत्तमवनान्तरे, यत्र मृगाः व्याघ्राः निनादन्ति, नानाविधमृगपक्षिणः संकुलं, नानापुष्पसमूहैः वृक्षाः शोभितं, ते विजितेन्द्रियाः हर्षं अनुभूय। रम्यं चित्रशिलातटं पर्वतं, पुण्यं माल्यवतीं नदीं, यत्र मृगपक्षिणः विचरन्ति, प्राप्त्वा रामः हर्षितचित्तः, नगरत्यागजं दुःखं विसृज्य। इदानीं वाल्मीकिरामायणे, आयोध्याकाण्डे, सप्तपञ्चाशः सर्गः श्रोतव्यः। रामस्य दक्षिणतीरे प्राप्ते, सुमन्त्रेण सह गूहः दीर्घकालं भाषमाणः, गाढदुःखेन अभिभूतः, स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। भरद्वाजमुनिं प्रति यात्रा, प्रयागे वासः, पर्वतारोहणं च, तत्र उपस्थितैः दृष्टम्। ततः सुमन्त्रः अनुमत्य प्राप्तः, उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, दुःखितहृदयः, आयोध्यां प्रति प्रस्थितः। शीघ्रं गच्छन्, सुगन्धितानि वनानि, नदीनि, सरांसि, ग्रामनगराणि च दृष्टवान्। तृतीयस्य दिवसस्य सायं सुमन्त्रः आयोध्यां प्राप्तः, तां शोकविहीनां दृष्ट्वा। तां मौनां शून्यां नगरीं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः दुःखेन संतप्तः, चिन्तामग्नः अभवत्। अस्य नगरी, गजाश्वजनराजन्यैः युक्ता, रामशोकाग्निना दग्धा इति चिन्तयामास। चिन्तायुक्तः, शीघ्रगामिभिः अश्वैः सह, नगरद्वारं शीघ्रं प्रविश्य। सुमन्त्रस्य आगमने, शतसहस्राणि जनाः रथकारं प्रति धावतः, 'कुत्र रामः?' इति पृच्छन्तः। तेषां प्रति सुमन्त्रः उक्तवान्— 'गङ्गातटे राघवात् अनुमत्य, तेन धर्मात्मना महात्मना, प्रत्यागमनं मया कृतम्।' तेषां गङ्गातीरं तीर्णं ज्ञात्वा, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, 'हा धिक्!' इति श्वसन्तः, 'हा राम!' इति विलपन्तः। सुमन्त्रः तेषां समूहस्थः वचनं शृणोति— 'वयं नष्टाः, यतः राघवः न दृष्टः।' 'दानयज्ञविवाहेषु, सभासु च, धर्मिष्ठं रामं पुनः न पश्यामः।' 'किं हितं, किं प्रियं, किं सुखकरं?'—इति नगरी रामेन पितृवत् पालिता। स्त्रीणां विलापं, रामशोकदग्धानां, अन्तर्बाजारमार्गे वातेन आगतम्, सुमन्त्रः शृणोति। सुमन्त्रः, आवृतमुखः, राजमार्गमध्यम् गच्छन्, दशरथस्य गृहं प्रति अगच्छत्। रथात् शीघ्रं अवतीर्य, राजमहालयं प्रविश्य, सप्तसप्त कक्षाणि जनसमूहेन आकुलानि अतीत्य। भवनप्रासादतोरणात्, स्त्रिया संहताः, रामविरहे कृशाः, दुःखेन क्रन्दन्त्यः, अधः पश्यन्त्यः। विशालविस्पष्टनेत्राः, अश्रुपूरिताः, स्त्रियः परस्परं पश्यन्त्यः, गाढदुःखात् अस्पष्टवाचः। दशरथस्य स्त्रीभवनात्, रामशोकदुःखेन संतप्तं मृदुलं गुंजनं सुमन्त्रः शृणोति। रामसहितः गत्वा, तं विना प्रत्यागतः, सुमन्त्रः कौसल्यायाः शोकान्वितायाः किं वदेत् इति चिन्तयामास। जीवितं दुःखदं, सुलभं न, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियोगे जीवति इति सुमन्त्रः अनुभूय। राजपत्नीभिः सत्यरूपं वचनं श्रुत्वा, सुमन्त्रः दुःखाग्निना आक्रान्तः, गृहं त्वरया प्रविश्य। अष्टमं कक्षं प्रविश्य, दुःखितं, पुत्रशोकात् क्षीणं, गृहान्तरे श्यामितं, दशरथं अपश्यत्। उपविष्टं नरपतिं समीपं गत्वा, सुमन्त्रः रामस्य संदेशं यथावद् निवेदयामास। तद्वचनं श्रुत्वा, राजा मौनं अकरोत्, मनः विचलितम्; रामशोकाभिभूतः, मूर्छितः भूमौ पतितः। भूमौ पतिते पृथिवीनाथे, अन्तःपुरं संतप्तम्; स्त्रियः बाहुं उत्तोल्य, राजा भूमौ पतितं दृष्ट्वा क्रन्दन्त्यः। सुमित्रया सह कौसल्या पतितं पतिं उत्तोल्य, इदं वचनं उवाच। 'वनवासात् आगतः दूतं प्रति, कष्टं कार्यं कृत्वा आगतम्, किम् न वदसि?' 'अद्य अकार्यम् कृत्वा लज्जितः, राघव, उत्तिष्ठ, धर्मः तव अस्तु, शोकः न साहाय्यं करोति।' 'भयात् कस्य, न दूतं रामवृत्तान्तं पृच्छसि, न हि कैकेयी अत्र, तस्मात् मुक्तवाक्यः भव।