सुमित्रानन्दनः शक्तिमान् लक्ष्मणः तदा श्याममृगं शुद्धं हत्वा तं ज्वलिते वह्नौ क्षिप्तवान्। यदा सः तं मृगं सुपक्तं सम्यक् दग्धं रक्तरहितं च दृष्टवान्, तदा पुरुषर्षभः लक्ष्मणः राघवं प्रति उवाच—"अयम् अरण्यमृगः सम्यक् संपक्तः, आर्य, यथाविधि। त्वं च पुरुषर्षभः, यजुषु निपुणः, तस्मात् यथाविधि यज्ञं कुरु।" ततो रामः संयतः धर्मात्मा वेदविद् स्नात्वा सर्वान् यज्ञसमाप्त्यर्थं मन्त्रान् संक्षेपेण जपित्वा, सर्वान् देवगणान् पूजयित्वा, विशुद्धात्मा अपारतेजाः रामः हर्षपूर्णचित्तः आश्रमे प्रविवेश। सः रामः वैश्वदेवमिष्टिं तथा उग्रां वैष्णवीं च विधिवत् कृत्वा, गृहशान्त्यर्थं शुभकर्माणि आरब्धवान्। मन्त्रान् सम्यक् जपित्वा नद्यां स्नात्वा, पापशमनार्थं परमां होमेष्टिं चकार। तत्र राघवः यथाश्रमं वेदविहितान् वेदिकाः देवगृहाणि शरणानि च स्थापयामास। वनमाल्यैः फलैः मूलैः पक्तमांसैः च यथाविधि, आपः अर्घ्यं कुशान् समिधः च वेदविहितं संगृह्य, तौ राघवौ सीतया सह समस्तानि भूतानि तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः युक्ताः रम्ये तस्मिन् आश्रमे प्रविविशुः। सा रम्या पत्रच्छदा सुशिल्पिता वातरुद्धा च कुटी तैः सर्वैः सह प्रविष्टा, यथा देवगणाः दिव्ये सभागृहे प्रविशन्ति। तस्मिन उत्तमे वने, यत्र मृगपक्षिसंकीर्णा: बहुविधद्रुमैः पुष्पगुच्छैः भूषिता: दिशः, ते जितेन्द्रियाः तत्र सुखेन रममाणाः। रम्यं चित्रशैलं पुण्यां च माल्यवतीं नदीं मृगपक्षिसंसेवितां गत्वा, रामः प्रमुदितमनाः नगरनिर्वासनदुःखं विससर्ज। एवं सर्गः समाप्तः, श्रूयताम् अयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे। दीर्घकालं दुःखेन समालाप्य सुमन्त्रेण सह, गुहः रामं गङ्गातीरं दक्षिणं प्राप्तं दृष्ट्वा स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। भरद्वाजाश्रमगमनं, प्रयागे वासः, शैलारोहणं च, ये तत्र स्थिताः, तैः दृष्टम्। तदा सुमन्त्रः अनुमतिः लब्ध्वा उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, मनसा विषण्णः, अयोध्याम् प्रति प्रस्थितवान्। शीघ्रगत्याः सः सुमन्त्रः सुरभिवनानि, नद्यो ह्रदानि, ग्रामनगराणि च पश्यन् यातः। तृतीयस्य दिवसस्य सायाह्ने सः सारथिः अयोध्यां प्राप्तवान्, तां च हर्षरहितां दृष्टवान्। तां निस्त्रिंशां शून्यां च नगरीं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः शोकवेगेन संतप्तः चिन्तयामास—"कच्चित् एषा नगरी हस्त्यश्वरथजनपतिसंपन्ना रामशोकाग्निना दग्धा?" इति। एवं शोकाकुलः सारथिः शीघ्रगामिभिः अश्वैः नगरद्वारं प्रविवेश। सुमन्त्रस्य आगमनसमये, शतानि सहस्राणि जनानां सारथिं प्रति धावन्ति, 'क्व रामः?' इति पृच्छन्ति। तेषां प्रति सः उवाच—"राघवं गङ्गायाः तीरे उपवेश्य, धर्मात्मना तेन अनुमोदितः अहम् प्रतिनिवृत्तः।" इति। तेषां गङ्गातरणं श्रुत्वा, ते जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, "हा धिक्! हा राम!" इत्येव उच्चैः विलपन्ति। सः तेषां समूहान् स्थितान् इत्युक्त्वा, "धिग् नः, यतः राघवः न दृश्यते," इत्यादीनि शब्दान् शृणोति। "दानयज्ञविवाहेषु महोत्सवेषु च, धर्मात्मानं रामं पुनः न पश्यामः।" "किं जनानां हितं, किं प्रियम्, किं सुखदायकम्?"—इति रामेण पितृवत् पालिता नगरी। तत्र सः स्त्रीणां विलापं शृणोति, या रामशोकदग्धाः, अन्तर्वणिक्पथेषु वातायमानं दुःखार्तस्वरम्। सुमन्त्रः, आवृतमुखः, राजमार्गस्य मध्ये गच्छन्, दशरथस्य निवासं प्राप्तः। तत्र रथात् शीघ्रं अवतीर्य, सप्त प्राकारान् जनाकीर्णान् समतिक्रम्य, राजमहालयं प्रविवेश। तत्र प्रासादेषु तोरणेषु च, नार्यः समेता रामविरहशोकेन कृशाः, अश्रुपूर्णलोचनाः, परस्परं विलोक्य, दुःखात् अस्पष्टवाचः। दशरथस्य महिषीणां प्रासादात्, रामशोकक्लिष्टं मृदुस्वरं विलापम् अपि सः शृणोति। "रामेण सह गतः पुनः विना तेन प्रतिनिवृत्तः, किम् इदानीं सुमन्त्रः शोकार्ता कौसल्यां प्रति वक्ष्यति?" इति चिन्तयन्, "जीवितुं कठिनम् एव, न सुलभं, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियोगे जीवति चेत्," इति मन्यते। राजपत्नीभिः उक्तानि सत्यरूपाणि वाक्यानि श्रुत्वा, दुःखाग्निना दग्ध इव, त्वरया गृहं प्रविवेश। अष्टमं कक्ष्यां प्रविश्य, सः तत्र पुत्रशोकक्लिष्टं, राजगृहस्थं, वर्णहीनं, दुःखार्तं राजानं ददर्श। उपविष्टं नरपतिं उपसृत्य, प्रणम्य, रामस्य यथोक्तं वचनं सुमन्त्रः निवेदितवान्। तच्छ्रुत्वा, राजा मौनं स्थित्वा, रामशोकसमाकुलचित्तः, मूर्च्छितः भूमौ पतितः।