रामः लक्ष्मणं समादिशत्—"मृगं हत्वा शीघ्रम् आनय, लक्ष्मण, कर्तव्यम् एतत्, धर्मशास्त्रविहितं कृत्यम् अनुस्मर," इति। भ्रातुः आदेशं विज्ञाय, शत्रूनां हन्ता लक्ष्मणः यथोक्तं कृतवान्। ततः रामः पुनः तम् उवाच—"अयं कृष्णमृगः यज्ञार्थं सम्यक् संस्कार्यः; वयं यजनं करिष्यामः। शीघ्रम्, सौम्य, क्षणो हि गच्छति, दिनं च प्रवर्तते," इति। तदा सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः बलवान् शुद्धं कृष्णमृगं हत्वा तं ज्वलनशिखायाम् अपाक्षिपत्। यदा सः मृगः सम्यक् पक्तः, सुसंस्कृतः, रक्तरहितश्च जातः, लक्ष्मणः नरव्याघ्रः राघवं उवाच—"अयं कृष्णमृगः सम्यक् संस्कृतः, आर्य, यथाविधि पक्वः। नराणाम् इव देवः त्वं यज्ञविद्युत्तमः, यजस्व।" रामः संयतः धर्मात्मा मन्त्रविद्वान् स्नानं कृत्वा सर्वान् संक्षिप्तान् समापनमन्त्रान् जपन् यजनं समापयत्। सर्वान् देवगणान् पूजयित्वा, शुद्धः अनन्ततेजाः रामः प्रमुदितचित्तः आश्रमे प्रविवेश। तत्र सः वैश्वदेवकर्म च उग्रं वैश्णवकर्म च कृत्वा गृहे शान्त्यर्थम् शुभानि कर्माणि आरब्धवान्। विधिवत् प्रार्थनाः पठित्वा, नद्यां स्नात्वा, पापक्षयार्थम् उत्तमं होमं रामः अकरोत्। राघवः आश्रमे यथायोग्यं वेदविहितानि वेदिकास्तम्भालयशरणानि स्थापयामास। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्वमांसैः, अर्घ्यजलैः, कुशसमिध्भिः च वेदविहितैः, द्वौ राघवौ सीतया सहितौ सर्वाणि भूतानि तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः युक्ताः, रम्ये आश्रमे प्रविविशुः। सा रम्या पत्रशाला, सुसंस्कृता, वातरक्षा, तत्र सर्वे प्रविश्य, अमरगणाः यथा दिव्ये सभागृहे प्रविशन्ति, निवसन्। तस्मिन् उत्तमे वने, यत्र मृगपक्षिसंयुक्तम्, विविधैः पुष्पगुच्छैः वृक्षैः शोभितम्, ते जितेन्द्रियाः प्रमुदिताः निवसन्। माल्यवतः शुभं चित्रं गिरिं पुण्यां च माल्यवतीं नदीं प्राप्त्वा, या मृगपक्षिसंसेविता, रामः तत्र हृष्टचित्तः, नगरनिर्वासनदुःखं विसृज्य, प्रमुदितः बभूव। इदानीं वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। दीर्घकालं दुःखेनाभिभूतः सुमन्त्रेण सह गुः, यदा रामः गङ्गायाः दक्षिणतीरं प्राप्तवान्, स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। तत्र, भरद्वाजगमनं, प्रयागे वासं, पर्वतारोहणं च ये तत्र स्थिताः, तैः दृष्टम्। सुमन्त्रः अनुमतिः लब्ध्वा, उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, शोकग्रस्तः, अयोध्याम् प्रति प्रस्थितः। शीघ्रं गच्छन्, सः सुगन्धिनि वनानि, नद्यः, सरांसि, ग्रामनगराणि च अपश्यत्। तृतीयस्य दिवसस्य सायाह्ने, सारथिः अयोध्यां प्राप्तः, तां च हर्षरहितां ददर्श। तां तु निस्तब्धां, शून्यां दृष्ट्वा, सुमन्त्रः विषण्णः, शोकवेगेन पीडितः, चिन्तयामास—"कच्चित् एषा पुरी गजाश्वजनराजन्ययुक्ता रामशोकाग्निना दग्धा?" इति। एवं चिन्तयन्, त्वरितैः अश्वैः सारथिः नगरद्वारं प्रविवेश। सुमन्त्रे समीपं गच्छति, शतानि सहस्राणि पुरुषाणां त्वरया सारथिं प्रति धावन्तः पृष्टवन्तः—"क्व रामः?" इति। तेषां सः उवाच—"गङ्गातीरात् राघवं अनुज्ञात्वा, स धर्मात्मा महात्मा माम् प्रत्यनुज्ञातवान्।" तेषां तु तीरश crossing ज्ञात्वा, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, "हा धिक्! हा राम!" इति विलप्य, श्वसन्तः। सः तेषां समूहान् स्थितान् "वयं नष्टाः, यतोऽत्र राघवः न दृश्यते," इत्यादीनि वचनानि शुश्राव। "दानयज्ञविवाहमहासंभारेषु पुनः धर्मात्मानं रामं न पश्यामः।" "किं जनस्य हितम्? किं प्रियं? किं सुखदं?" इति रामः पितेव पुरीं पालयत्। स्त्रीणां विलापं, या रामशोकेन संतप्ताः, अन्तःपण्यमार्गेषु वातवेगप्राप्तं, सुमन्त्रः शृणोति। सः मुखं छाद्य, राजमार्गमध्यम् अतीत्य, दशरथगृहं जगाम। रथात् शीघ्रं अवतीर्य, सः सप्त प्राकारान्, जनाकीर्णान्, प्रविश्य, राजमहालयं प्रविवेश। तत्र, प्रासादतोरणकक्ष्याभ्यः, स्त्रियः, संहत्य, रामलालसया कृशाः, अश्रुपूर्णदृष्टयः, परस्परं निरीक्ष्य, शोकविह्वलाः, अस्पष्टवाचः, विलपन्त्यः दृश्यन्ते। ततः दशरथस्य महिषीप्रासादात्, रामशोकदुःखार्ता मन्दमन्दस्वरं सः शृणोति। "रामेण सह गत्वा, विहीनः पुनः आगतः, किम् इदानीं शोकार्तायै कौसल्यायै सारथिः वदेत्?" इति। "जीवितुम् एवास्य दुःखम्, न तु सुखम्, विशेषतः कौसल्या पुत्रवियुक्ता यदा जीवति," इति सः मनसि चिन्तयन्। राजपत्नीवचनानि यथार्थरूपाणि निरीक्ष्य, सः आकस्मिकम् अग्निशिखेव शोकसंविग्नः गृहं प्रविवेश।