रामः सौमित्रिं समुपेत्य स्नेहपूर्वकं हुताशनसमीपे वासाय यथाविधि गृहारम्भकर्म कर्तव्यमिति स्मारयन्, "इहाश्रमे मृगमांसं निवेदयामः, दीर्घायुषः कामयमानैः गृहप्रवेशसंस्कारः कर्तव्यः," इत्युक्तवान्। ततः लक्ष्मणं प्रति पुनरुवाच, "मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, कर्तव्यं ह्येतत्। धर्मशास्त्रे निर्दिष्टं नियमं विस्मर न, यः धर्म्यः सः।" भ्रातुः शासनं विज्ञाय, लक्ष्मणः शत्रुघ्नः यथाज्ञप्तं कृतवान्, तं पुनरपि रामः सम्बोधितवान्—"एष कृष्णमृगः सम्यक् समर्प्यतां, यज्ञं कुर्यामः। शीघ्रं कुरु, सौम्य, क्षणः क्षीयते, दिवा च गच्छति।" ततः बलवान् सौमित्रिः शुद्धं कृष्णमृगं हत्वा, ज्वलिते वह्नौ समर्पितवान्। यदा तं सम्यक् पक्तं, सम्यग्दग्धं, रक्तरहितं च दृष्ट्वा, नरव्याघ्रः लक्ष्मणः राघवं प्राह—"कृष्णमृगः सम्यग्विद्धः, सुस्वादुश्च, सम्यक् पक्तः। नराणां मध्ये देवोपम, त्वं यज्ञं समाचर, त्वं हि विधिपारगः।" रामः संयतः, धर्मात्मा, मन्त्रविद्, स्नात्वा सर्वान् संक्षिप्तान् समापनीय मन्त्रान् जपित्वा, देवगणान् सम्यगर्चयित्वा, शुचिः तेजस्वी च, हृष्टचित्तः आश्रमे प्रविवेश। तत्र वैश्वदेवं, उग्रं च वैश्णवं च कर्म सम्यक् समारभ्य, गृहशान्त्यै शुभानि कर्माणि कृतवान्। विधिवत् प्रार्थनाः पठित्वा, नदीषु स्नात्वा, पापक्षयाय परमं होमं चकार। राघवः आश्रमे यथायोग्यं वेदविहितानि वेदिकाश्च, देवायतनानि, पवित्रस्थानानि स्थापयामास। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्तमांसैः, अपः आचमनीयैः, कुशैः, समिध्भिः च वेदविहितैः, तौ राघवौ सीतया सहितौ सर्वाणि भूतानि तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः युक्ताः, रम्ये तस्मिन् गुहावासे प्रविविशुः। तत्र रम्ये पत्रच्छादिते सुपुष्टे वातरुद्धे च वेश्मनि, देवगणाः यथा दिव्यं सभास्थानं प्रविशन्ति, तथा ते सर्वे प्रविश्य निवसन्। तस्मिन् उत्तमे वने, यत्र मृगपक्षिसंकीर्णं, नानावृक्षपुष्पसमुच्चयैः शोभितं, ते विजितेन्द्रियाः प्रमोदं प्रापुर्य। रम्यं चित्रशैलं, पुण्यां माल्यवतीं नदीं, मृगपक्षिभिः सेवितां प्राप्त्वा, रामः प्रमुदितमानसः, नगरत्यागदुःखं विस्मृतवान्। एवं कथे समाप्तायां, वाल्मीकिमहर्षिणा विरचिते श्रीरामायणे, अयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। रामेण सह दीर्घं संवाद्य, गूढशोकाभिभूतः सुमन्त्रः, रामस्य गङ्गातीरे दक्षिणं तटं प्राप्ते, गुहः स्वगृहं प्रतिजगाम। प्रयागे भरद्वाजमुनिसमीपगमनं, तत्र स्थितिः, शैलारोहणं च, तत्रैव सर्वैः दृष्टम्। तदा सुमन्त्रः अनुमत्य रामेण, श्रेष्ठाश्वान् युञ्जन्, दुःखेन मनसा, अयोध्यां प्रति प्रस्थितवान्। मार्गे सः शीघ्रं गच्छन्, सुरभिसम्पन्नानि वनानि, नद्यः, सरांसि, ग्रामनगराणि च दृष्टवान्। तृतीयस्य दिवसस्य सायाह्ने, सः सारथिः अयोध्यां प्राप्तः, तां च हर्षहीनां नगरीं दृष्टवान्। तां निस्तब्धां, शून्यां दृष्ट्वा, सुमन्त्रः दुःखसन्तप्तः, विषण्णः चिन्तयामास—"कच्चित् एषा नगरी गजाश्वरथनरपतिसम्पन्ना, रामशोकाग्निना दग्धा न स्यात्?" एवं चिन्तयन्, शीघ्रगामिभिः अश्वैः सह, सः नगरद्वारं शीघ्रं प्रविवेश। तत्र शतसहस्रसंख्या नराः, "क्व रामः?" इति पृष्टवन्तः, सारथिं समन्तात् अभ्यधावन्। तेषां प्रति सुमन्त्रः उवाच—"राघवात् गङ्गातीरे अनुमत्य, धर्मात्मना तेन महात्मना, प्रतिनिवर्तितोऽस्मि।" तेषां गङ्गातरं श्रुत्वा, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, "हा राम!" इति विलप्य, "हा हन्त!" इति श्वसन्तः, दुःखमग्नाः अभवन्। गणशः स्थितानां तेषां वचनानि सुमन्त्रः शृणोति—"निश्चितं वयं विनष्टाः, यतोऽत्र राघवो न दृश्यते।" "दानयज्ञविवाहमहासभासु, धर्मिष्ठं रामं न पुनः पश्येम।" "किं जनानां हितम्? किं प्रियं, किं सुखदं?"—इत्येवं स रामः पितेव नगरीं पालयामास। तत्र सुमन्त्रः स्त्रीणां विलापं शृणोति, या रामशोकदग्धाः, अन्तःपण्येषु वातविहितमार्गेषु विलपन्ति। मुखं संवृत्य, सुमन्त्रः राजमार्गमध्यम् अतीत्य, दशरथस्य गृहं शीघ्रं प्रविवेश। रथात् शीघ्रं अवतीर्य, सप्त प्राकाराणि जनसमाकीर्णानि, सः प्रविश्य, राजमहालयं प्राप्तवान्। तत्र भवनतोरणप्रासादेषु, स्त्रियः समेता, रामविरहक्लेशेन कृशाङ्ग्यः, अश्रुपूर्णलोचनाः, परस्परं पश्यन्त्यः, दुःखात् अस्पष्टवचनाः, विलपन्त्यः दृष्टाः। दशरथस्य महिषीणां भवनात्, रामशोकपीडितं मन्दमन्दस्वरं सुमन्त्रः शृणोति। "रामेण सह गतः, अधुना तं विना प्रत्यागतः, किमिदानीं सारथिः शोकसन्तप्तायै कौसल्यायै वक्ष्यति?" इति चिन्तयन्, "जीवितं खलु दुःसाध्यम्, न सुलभम् एव, विशेषतः यदा कौसल्या पुत्रवियोगे जीवति," इति मनसा व्याहरन्, सुमन्त्रः तत्र स्थितवान्।