रामः सौमित्रेण सह तद् सुन्दरं शालं, सुगृह्यं, सम्यक् बन्धितं दृष्ट्वा, प्रियं अनुजं श्रुतिसंयुक्तं संबोधितवान्। सः उवाच—“सौमित्रे, अस्मिन् शाले मृगमांसं निवेदयामः; ये चिरं जीवितुम् इच्छन्ति, तैः गृहप्रवेशस्य विधिः कर्तव्यः।” ततः रामः पुनः लक्ष्मणं आज्ञापयत्—“मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; शास्त्रेण निर्दिष्टं धर्मं स्मर। कर्तव्यं हि एतत्।” भ्रातृवचनं विज्ञाय, लक्ष्मणः शत्रूनां हन्ता, तद् यथोक्तं कृतवान्। ततः रामः पुनः उवाच—“एषः कृष्णमृगः हविषः भवतु। यज्ञं कुर्यामः। शीघ्रं कुरु, सौम्य, कालः क्षिप्रं गच्छति, दिवसः अपि यावत्।" सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, बलवान्, तं शुद्धं कृष्णमृगं हत्वा, तीव्रं अग्नौ स्थापयामास। तस्य पक्वतां दृष्ट्वा, रक्तरहितं, सम्यक् दग्धं, पुरुषसिंहः लक्ष्मणः राघवम् उवाच—“कृष्णमृगः सम्यक् पक्वः, आर्य, यथाविधि। पुरुषेषु देववत् त्वं यज्ञं कुरु, यज्ञविद् असि।” ततः रामः, संयतात्मा, धर्मज्ञः, मन्त्रविद्, स्नात्वा, यज्ञसमाप्तये सर्वाणि मन्त्राणि संक्षेपेण जपितवान्। सर्वदेवगणान् पूज्य, शुद्धः, अनन्ततेजाः रामः, प्रमुदितः शालं प्रविवेश। रामः वैश्वदेवम्, उग्रं, वैष्णवं च यज्ञं विधिवत् अकुर्वत्, गृहशान्त्यर्थं शुभानि कर्माणि प्रारभत्। मन्त्रान् यथायोग्यं जप्त्वा, नदीमध्ये स्नात्वा, पापक्षयार्थं श्रेष्ठं हविर्यज्ञं अकुर्वत्। राघवः आश्रमे यथायोग्यं वेदविधिना वेदाङ्गानि, वेदशालाः, देवायतनानि स्थापयामास। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्वमांसैः, जलैः, कुशैः, समिधाभिः च, वेदविधिना, तौ राघवौ सीतया सह सर्वभूतानि तर्पयामासतुः। शुभलक्षणैः युक्ताः तद् सुन्दरं शालं प्रविश्य। तत्र तद् रम्यं पत्रशालं, सुगृह्यं, वातरहितं, सर्वे प्रविश्य, देवगणाः यथा सभां प्रविशन्ति, तद्वत् निवासाय प्रविश्य। तस्मिन् उत्तमे वने, यत्र मृगाः, पक्षिणः, विविधवर्णाः पुष्पसमूहैः वृक्षाः शोभन्ते, तत्र तैः जितेन्द्रियैः सह प्रमुदिता वासम् अकुर्वन्। रम्यं चित्रं पर्वतम्, पुण्यं माल्यवतीं नदीं, यत्र मृगपक्षिणः विचरन्ति, प्राप्त्वा रामः प्रमुदितहृदयः, नगरत्यागदुःखं विसृज्य, सुखं अविन्दत्। अथ वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तपञ्चाशत् सर्गः श्रवणीयः। दीर्घं संवाद्य, गहनं शोकं अनुभूय, सुमन्त्रेण सह गुहः, यदा रामः दक्षिणतीरं प्राप्तवान्, तदा स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। प्रयागे भारद्वाजमुनिं गत्वा, पर्वतारोहणं च, सर्वे तत्र उपस्थितैः दृष्टम्। सुमन्त्रः, रामात् अनुमतिः लब्ध्वा, उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, दुःखसन्तप्तहृदयः, अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। मार्गे सः शीघ्रं गच्छन्, सुगन्धितवनानि, नदीनि, सरांसि, ग्रामनगराणि च अपश्यत्। तृतीयदिनस्य सायं सुमन्त्रः अयोध्यां प्राप्तः, तां हर्षरहितां अपश्यत्। तां निस्तब्धां, निर्जनां दृष्ट्वा, सुमन्त्रः दुःखेन संतप्तः, मनसि विचारयामास। “किं एषा नगरी, गजाश्वजनराज्ञः, रामशोकाग्निना दग्धा?” इति चिन्तयन्, त्वरिताश्वैः नगरद्वारं प्रविवेश। सुमन्त्रस्य आगमनं दृष्ट्वा, शतशः सहस्रशः जनाः रथकारं प्रति धावन्तः, पृच्छन्ति—“क्व रामः?” सः तान् उवाच—“गङ्गायाः तीरं राघवः माम् विसृज्य, धर्मात्मा, महात्मा, अनुमतवान्।” तेषां रामः गङ्गातीरं गत्वा, इति ज्ञात्वा, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, “हा राम!” इति विलपन्तः, “हाय!” इति श्वसन्तः। सुमन्त्रः तेषां वचनानि शृणोति—“नष्टाः वयम्, यतः राघवः न दृश्यते।” “दानयज्ञविवाहेषु, महोत्सवेषु, धर्मात्मा रामः पुनः न दृश्यते।” “किं हितं, किं प्रियं, किं सुखदं?”—इति रामः पितेव नगरीं पालयामास। सः स्त्रीणां विलापं शृणोति, या रामशोकदग्धाः, अन्तःपण्येषु वातमार्गेषु विलपन्ति। सुमन्त्रः, मुखं आवृत्य, राजमार्गमध्यम् गत्वा, दशरथस्य गृहं प्राप्तवान्। रथात् शीघ्रं अवतीर्य, राजमहालयं प्रविश्य, सप्त प्रकोष्ठान्, जनसमूहैः पूरितान्, अतीत्य गतः। गृहेभ्यः, प्रासादेभ्यः, स्त्रियः, समवेताः, रामविरहदुःखात् कृशाङ्ग्यः, दुःखार्ताः, ऊर्ध्वं दृष्ट्वा, विलपन्त्यः। ताः स्त्रियः, विस्तीर्णनयनाः, अश्रुपूर्णनयनाः, परस्परं पश्यन्त्यः, दुःखात् अस्पष्टवचनाः। ततः दशरथस्य स्त्रीगृहात्, सुमन्त्रः, रामशोकदुःखार्तं, मृदुं विलापं शृणोति। “रामसहितः गत्वा, रामरहितः प्रत्यागतः, किं सुतः सुमन्त्रः शोकार्ता कौसल्यायै वदिष्यति?” इति।