सीता, रामः लक्ष्मणश्च, अञ्जलिं कृत्वा विनयेन, वाल्मीकि महर्षेः आश्रमं समीपं गत्वा तं प्रणम्य अभिवादयन्। ततो धर्मविद् महर्षिः, हर्षितः, तान् सत्कारं कृत्वा, 'आसत्' इति उक्त्वा स्नेहेन स्वागतं अकरोत्। ततः बलवान् लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, यथाविधि आत्मनं परिचय्य, महर्षये वाचं प्राह। 'लक्ष्मण, दृढं उत्तमं च काष्ठं आनय; वासाय गृहं निर्माणय, प्रियः, हृदयम् अत्र स्थातुम् रमते मम।' इति। सुमित्रानन्दनः तस्य वचनं श्रुत्वा, विविधं काष्ठं आनयन्, शत्रुनिग्रही आश्रमं पर्णशालां निर्मितवान्। तां सम्यक् बद्धां, शोभनां पर्णशालां दृष्ट्वा, रामः चित्तस्थितं वचनं लक्ष्मणं प्रति उवाच। 'सम्प्रति पर्णशालायां मृगमांसं समर्पयेम, सौमित्रे; वासस्थानस्य प्रतिष्ठायाः यज्ञः दीर्घायुषः इच्छुभिः कर्तव्यः।' इति। 'मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; कर्तव्यम् एतत्, धर्मशास्त्रे निर्दिष्टं नियमं स्मर।' इति। भ्रातृआज्ञां विज्ञाय, लक्ष्मणः शत्रुनिग्रही यथोक्तं अकुरुत्, तदा रामः पुनः वचनं दत्तवान्। 'कृष्णमृगं हविषः रूपेण योजय; यज्ञं कर्तुं वयं सज्जा; शीघ्रं कुरु, सौम्य, कालः क्षिप्रं गच्छति, दिवसः अपि याति।' इति। तदा सुमित्रानन्दनः बलवान् लक्ष्मणः, शुद्धं कृष्णमृगं हत्वा, ज्वलन्ते अग्नौ निक्षिप्य। यदा सः तं सम्यक् पक्वं, सुसुप्तं, रक्तरहितं अपश्यत्, पुरुषशार्दूलः लक्ष्मणः राघवम् उवाच। 'कृष्णमृगं सम्पूर्णं पक्वं, आर्य, यथायोग्यं; नरदेव, यज्ञं कुरु, त्वं विधिप्रवणः।' इति। रामः, संयतः, धर्मिष्ठः, मन्त्रविद्, स्नात्वा, समाप्य यज्ञस्य सर्वाणि मन्त्राणि संक्षेपेण जपितवान्। सर्वदेवतागणं पूज्य, शुद्धः, अनन्ततेजाः रामः, प्रमुदितचित्तः, आश्रमे प्रविष्टः। तत्र वैश्वदेवयज्ञं, उग्रं च वैष्णवं च यज्ञं कृत्वा, गृहशान्त्यर्थं शुभकार्याणि आरभत। यथाविधि स्नात्वा, नदीं गत्वा, प्रार्थनां कृत्वा, रामः पापशमनाय उत्तमं यज्ञं अकरोत्। राघवः आश्रमस्य यथायोग्यं वेदीं, देवस्थानं, शरणं च स्थापयामास। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्वमांसैः, आपः आचमनाय, कुशैः, समिधैः च यथावेदं, तौ राघवौ सीतया सह भूतानि तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः अंकिताः, शोभनां पर्णशालां प्रविशन्। तां रम्यां, सम्यक् निर्मितां, वातरहितां पर्णशालां, सर्वे एकत्र वासाय प्रविशन्, यथा देवगणः दिव्यं सभागृहं प्रविशन्ति। तस्मिन उत्तमे वने, मृगैः निनादिते, विविधैः मृगैः पक्षिभिः च पूर्णे, पुष्पगुच्छैः वृक्षैः शोभिते, विजितेन्द्रियाः तत्र हर्षं अनुभवन्। तं रम्यं चित्रं पर्वतं, पुण्यां माल्यवतीं नदीं, यत्र मृगपक्षिणः विचरन्ति, गत्वा, रामः हर्षितः, मनः प्रहृष्टं कृत्वा, नगरत्यागजन्यं दुःखं विसृज्य। इदानीं वाल्मीकीरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तपञ्चाशत्तमो सर्गः श्रवणीयः। दीर्घं संवादं कृत्वा, गम्भीरशोकाभिभूतः सुमन्त्रेण सह, गुहः, यदा रामः दक्षिणतीरं प्राप्तवान्, स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। तत्र प्रयागे भरद्वाजमुनिं गत्वा, पर्वतारोहणं च, यत्र उपस्थिताः तत्रैव दृष्टम्। तदा सुमन्त्रः, अनुमतिः लब्ध्वा, उत्तमाश्वान् युक्त्वा, दुःखेनाकुलहृदयः, अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। शीघ्रं गच्छन्, सः सौरभ्यवनानि, नद्यः, सरांसि, ग्रामनगराणि च अपश्यत्। तृतीयदिनस्य सायं सुमन्त्रः अयोध्यां प्राप्तः, तां शोकविहीनां ददर्श। तां मौनां, शून्यां दृष्ट्वा, सुमन्त्रः, दुःखेन अभिहतः, चिन्तायाम् अवर्तत। 'किमिदं नगरे, गजाश्वजनराज्ञः रामदुःखाग्निना दग्धः?' इति। एवं चिन्तयन्, सारथिः शीघ्रगामिभिः अश्वैः नगरद्वारं प्रविशन्। तत्र सुमन्त्रस्य आगमनं ज्ञात्वा, शतसहस्राणि जनाः त्वरया सारथिं समुपेत्य, 'क्व रामः?' इति पृच्छन्। तेषां प्रति सः उवाच, 'गङ्गायाः तीरे राघवं विसर्ज्य, धर्मात्मना महात्मना अनुमतः, अहं प्रत्यागच्छम्।' इति। तेषां तीरवदनानि ज्ञात्वा, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, 'हाहा!' 'राम!' इति विलपन्। गृहेषु, समूहैः स्थितान्, 'नष्टाः वयं, राघवं न पश्यामः' इति वचनं शृणोति। 'दानयज्ञविवाहसभासु, धर्मिष्ठं रामं न पुनः पश्येम' इति। 'किमस्य जनस्य हितं? किम् प्रियं? किम् सुखकरं?'—रामः पितेव नगरीं पालयति स्म। तत्र स्त्रीणां विलापं, रामशोकदग्धं, आन्तर्वणिकमार्गे वायुसंप्राप्तं शृणोति। सुमन्त्रः, मुखं आवृत्य, राजमार्गमध्यम् गत्वा, दशरथस्य निवासं प्राप्तवान्।