रामः सीता लक्ष्मणश्च तं गिरिं समुपेत्य, बहुविहङ्गनादितं, मूलफलसमृद्धं, सरोवरसलिलशोभितं रम्यं च ददृशुः। तत्र रामः सौम्यया सीतया सह तं रमणीयं तीरे बहुवृक्षलतासंछन्नं, मूलफलसमृद्धं, स्वजीवनाय योग्यं सन्निवेशं प्रेक्ष्य प्रहृष्टः अब्रवीत्—"एषः शोभनः तटः, सुकुमारि, बहुवृक्षलतायुतः, मूलफलबहुलः, अस्माकं वासाय सम्यक् उपयुक्तः इव दृश्यते।" तत्र शैलशिखरेषु महर्षयः वसन्ति, तस्मात् तत्रैव वासाय निश्चित्य, "अत्र वयं किञ्चिद् वसामः, प्रिये, सुखेन च रमामहे," इति रामः अवदत्। ततः सीता रामलक्ष्मणौ च कृताञ्जलयः वाल्मीक्याश्रमं समीपमुपेत्य मुनिं प्रणेमुः। स महर्षिः धर्मवित् प्रीत्या तान् सत्कृत्य, "आसनं कुरुत," इति स्वागतमकरोत्। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता महाबाहुः, स्वनाम परिचय्य मुनिम् उपसंगृह्य भाषत। "लक्ष्मण, दृढानि उत्तमानि च काष्ठानि आनय; अत्र वासाय मम हृदयं रमते, अतः गृहं निर्मार्जय," इति स स्नेहात् अवदत्। रामस्य वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः विविधानि काष्ठानि आनयित्वा, शत्रुघ्नः तदा पत्रशालां निर्ममे। तां सम्यग् बद्धां शोभनां च शालां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं समुपस्थितं वाक्यमुवाच—"अत्रैव शालायां मृगमांसं निवेदयामः, सौमित्रे; दीर्घायुषः कामयमानैः गृहप्रवेशकर्म कर्तव्यम्।" ततः "मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; शास्त्रविहितं नियमं स्मर, धर्म्यम् एतत् कार्यम्," इति पुनरवदत्। भ्रातुः आज्ञां विज्ञाय, सौमित्रिः शत्रुघ्नः यथोक्तं चकार। तदा रामः पुनः अवदत्—"एष कृष्णमृगः हविर्भवतु; यज्ञं करिष्यामः। शीघ्रं कुरु, सुकुमार, कालः ह्यत्येति, दिवा च गच्छति।" ततः सौमित्रिः बलवान् कृष्णमृगं शुद्धं हत्वा दीप्ते वह्नौ क्षिप्तवान्। पक्वं सम्यक् दग्धं रक्तरहितं च दृष्ट्वा, नरव्याघ्रः लक्ष्मणः राघवं वाक्यमुवाच—"कृष्णमृगः सम्पूर्णतया पक्वः, आर्य; यथाविधि पक्तः। नराणामिव देवः त्वं, यज्ञकर्मणि कुशलः, हविः निवेदय।" ततः रामः संयतः धर्मात्मा मन्त्रवित् स्नात्वा सर्वान् संहितामन्त्रान् संक्षिप्य जपन् यज्ञस्य समापनं चकार। सर्वान् देवगणान् पूजयित्वा, शुद्धस्स्वप्रभाभिः राघवः हृष्टचित्तः शालां विवेश। तत्र वैश्वदेवमहुत्यादीन्, उग्रांश्च वैश्णवान् कर्म विधिवत् कृत्वा, शुभानि गृहशान्तिकर्माणि चारभत। सम्यक् प्रार्थनाः जप्त्वा, नदीषु नियमानुसारं स्नात्वा, पापशमनाय श्रेष्ठमुत्सर्गं चकार। राघवः यथाश्रमं वेदविहितानि वेदिकास्थानानि, देवायतनानि, पुण्यानि च स्थापयामास। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्तमांसैः, आपोभिः, कुशैः, समिध्भिश्च वेदविहितैः, तौ राघवौ सीतया सह सर्वाणि भूतानि तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः युक्ताः शोभनां शालां प्रविविशुः। सा रम्या पत्रशाला सुसंस्कृता वातरक्षिता च, तत्र सर्वे समं प्रविश्य, इव देवानां सभां प्रविशन्ति स्म। तस्मिन् उत्तमे वने, मृगविहगनिनादिते, बहुमृगशकुनिसंयुक्ते, विविधपुष्पगुच्छशोभिते, ते जितेन्द्रियाः प्रमुदिताः रममाणाः। रम्यं चित्रं गिरिं पुण्यां च माल्यवतीं नदीं, मृगशकुनिसेवितां समुपेत्य, रामः प्रमुदितः, हृदयेन प्रमोदमग्नः, नगरात् प्रव्रजनदुःखं विससर्ज। इदानीं श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। दीर्घकालं दुःखेन सन्तप्तः सुमन्त्रेण सह गुः रामस्य गङ्गातीरं प्राप्तं दृष्ट्वा स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। भरद्वाजाश्रमगमनं, प्रयागे वासं, गिरेः आरोहणं च ये तत्र स्थिताः दृष्टवन्तः। ततः सुमन्त्रः अनुमत्य रथश्रेष्ठं युञ्जन्, दुःखितहृदयः, अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। शीघ्रं गच्छन्, स सुगन्धिनि वनेषु, नद्यः सरांसि, ग्रामान् नगराणि च अपश्यत्। तृतीयस्य दिवसस्य सायाह्ने, सारथिः अयोध्यां प्राप्तः, तां हीनहर्षां दृष्ट्वा। तां शून्यां निस्तनां च दृष्ट्वा, सुमन्त्रः दुःखेन संतप्तः, विषण्णः चिन्तयामास। "कच्चित् एषा पुरी गजाश्वजनपतिभिः सहितैः रामशोकार्चिषा दग्धा?" इति चिन्तां समापन्नः, शीघ्रगामिभिः अश्वैः त्वरया नगरीद्वारं प्रविवेश। सुमन्त्रस्य समीपं गच्छतः, शतानि सहस्राणि जनानां रथिनं प्रति धावन्ति स्म, "क्व रामः?" इति पृच्छन्तः। तान् प्रति सुमन्त्रः अवदत्—"राघवं गङ्गातीर उपगम्य, तेन धर्मात्मना महात्मना अनुमतोऽहं प्रत्यागतः।" इति। तेषां तीरं तीर्त्वा इति ज्ञात्वा, जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, "हा धिक्!" इति विलप्य, "हा राम!" इति चुक्रुशुः। स तेषां वाक्यानि शृण्वन्, समूहैः स्थितानां—"वयं नष्टाः, यतो राघवं न पश्यामः," इति। "दानयज्ञविवाहेषु महासभासु च, धर्मज्ञं रामं पुनः न पश्यामः," इति च तेषां विलापं शृणोत्।