वाल्मीकिरामायणम्

रामः सीतया सह सञ्जग्मे मनोहरं चित्रकूटं पर्वतम्, मनसः प्रीतिकरं रमणीयं च। तं पर्वतं समुपेत्य, बहुविहगसंकीर्णं, मूलफलसमृद्धं, सरःसलिलशोभितं सौन्दर्ययुक्तं च दृष्ट्वा, रामः प्रियायै सीतायै प्राह—"एषा शोभना तटिनी, सौम्ये, बहुवृक्षलतान्विता, मूलफलसमृद्धा च; अस्मिन्नेव वने वासः अस्माकं योग्यः इव दृश्यते।" तत्र शिलासु महर्षयः निवसन्ति, इति ज्ञात्वा, रामः, "इहैव वसामः, प्रिय, रमामहे च," इति सीताम् अवदत्। ततः सीता रामः लक्ष्मणश्च, कृताञ्जलिपुटाः, वाल्मीकि-मुनिवरस्य आश्रमम् उपसस्रुः, सस्नेहमभिवाद्य तं महर्षिं। स महातपाः धर्मविद् वाल्मीकि, तान् सुस्वागतम् उक्त्वा, आसनं दत्तवान्, आदरात् पूजयामास। तदा रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, विधिवत् आत्मनं मुनये निवेद्य, वाक्यम् अवदत्—"लक्ष्मण, सुदृढं उत्तमं च काष्ठं आनय; आश्रयभवनं निर्मितव्यं, यतः मम हृदयम् अत्र निवासे रमते।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः विविधं काष्ठं समानीय, शत्रुघ्नः तदनु पत्रशालां निर्मितवान्। ताम् उत्तमां शालां दृष्ट्वा, सुसंहतां, रमणीं च, रामः लक्ष्मणं प्रहृष्टः इदं वचनम् अवदत्—"इहैव शालायां मृगमांसं निवेदयावः, सौमित्रे; गृहप्रवेशस्य विधिः दीर्घायुषः इच्छुभिः कर्तव्यः।" "मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण," इति रामस्य आज्ञां श्रुत्वा, धर्मं स्मरन् लक्ष्मणः तदनु कृतवान्। भ्रातुः आदेशं विज्ञाय, शत्रुघ्नः लक्ष्मणः तदनु कृत्यं सम्यक् अकरोत्, रामः पुनः तम् अवदत्—"एषः कृष्णमृगः हविर्भूतः क्रियताम्, यजामहे; शीघ्रं कुरु, सौम्य, कालः हि क्षिप्रं गच्छति, दिवसः अपि गच्छति।" ततः सौमित्रिः बलवान् कृष्णमृगं विशुद्धं हत्वा, ज्वलनं प्रविश्य समर्पितवान्। सम्यक् पक्तं, सम्यक् दग्धं, रक्तरहितं च दृष्ट्वा, लक्ष्मणः राघवं उवाच—"इदं कृष्णमृगं सम्यक् सिद्धम्, आर्य; यथाविधि पक्तम्। त्वं हि पुरुषर्षभः, यजस्व, यज्ञकर्मसु निपुणः।" रामः, संयतः, धर्मात्मा, मन्त्रविद् च, स्नात्वा, समस्तसमाप्तिमन्त्रान् संक्षिप्य जपन्, यज्ञं समाप्य, सर्वान् देवगणान् पूजयित्वा, विशुद्धः, अनन्ततेजाः, प्रहृष्टचित्तः शालां प्रविवेश। तत्र वैश्वदेवं, उग्रं वैश्णवं च यजनं कृत्वा, गृहशान्त्यर्थं शुभानि कर्माणि प्रारब्धवान्। विधिवत् प्रार्थनाः जप्त्वा, नदीं स्नात्वा, पापनाशनं परमं हविर्यागं अकरोत्। राघवः तत्र आश्रमे यथोचितं वेदविहितं वेदिकाशालायः च स्थापयामास। तत्र वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्तमांसैः, आपः अर्घ्याय, कुशदर्भैः, समिध्भिः च, वेदविहितेन विधिना, रामलक्ष्मणौ सीतया सह सर्वाणि भूतानि तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः युक्ताः, शोभनां शालां प्रविविशुः। सा रम्या पत्रशाला, सुशिल्पिता, वातरक्षा च, तत्र सर्वे निवासाय प्रविश्य, इव सुराः दिव्यां सभां प्रविशन्ति स्म। तस्मिन् उत्तमे वने, मृगशब्दनिनादिते, नानाविधमृगपक्षिसंकुले, पुष्पगुच्छैः वृक्षैः विभूषिते, ते जितेन्द्रियाः हृष्टाः रममाणाः। चित्रकूटं रमणीयं पर्वतं, पुण्यां च माल्यवतीं नदीं, मृगपक्षिसेवितां समासाद्य, रामः प्रमुदितः, नगरनिर्वासनजनितं दुःखं विस्मृत्य, हृदयेन हृष्टः बभूव। एवं समाप्य, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। तस्माद् अनन्तरं, सुमन्त्रः गुहेन सह दीर्घं संवाद्य, रामस्य गङ्गातीरं प्राप्तवतः पश्चात्, स्वगृहं प्रतिजगाम। तत्र तेषां प्रयागे भरद्वाजमुनिं दृष्ट्वा, पर्वतारोहणं च, सर्वे तत्र उपस्थिताः अपश्यन्। ततः सुमन्त्रः अनुमतः, उत्तमान् अश्वान् युञ्जन्, दुःखेन मनसा, आयोध्यां प्रति प्रस्थितवान्। शीघ्रं गच्छन्, सुमन्त्रः सुरभिवनानि, नद्यः, सरांसि, ग्रामनगराणि च दृष्ट्वा, तृतीयस्य दिवसस्य संध्याकाले, आयोध्यां प्राप्तवान्, तां च हर्षरहितां दृष्ट्वा। तां निस्तब्धां, निरनन्दां च नगरीं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः दुःखवेगेन संतप्तः चिन्तयामास—"कच्चित् नगरी, गजाश्वजनराजन्ययुक्ता, रामशोकाग्निना दग्धा न स्यात्?" इति। एवं चिन्तयन्, सुतरां दुःखितः, शीघ्रगामिभिः अश्वैः नगरद्वारं प्रविवेश। सुमन्त्रम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, शतानि सहस्राणि पुरुषाः रथिनं समन्तात् अभ्यधावन्, 'क्व रामः?' इति पृच्छन्तः। तेषां सुमन्त्रः उवाच—"राघवं गङ्गायाः तीरे उपवेश्य, तेन धर्मात्मना महात्मना प्रत्यनुज्ञातः, प्रतिनिवृत्तः अस्मि।" ते तच्छ्रुत्वा, यदा गङ्गां तीर्त्वा गताः, तदा जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, "हा राम!" इति विलपन्तः, "हन्त, धिक्!" इति च श्वसन्तः। तेषां वचनानि सुमन्त्रः शृण्वन्, "वयं नष्टाः, यतः राघवं अत्र न पश्यामः," इति समूहशः स्थितानां जनानां विलापनम् अपश्यत्।