रामः प्रियया सीतया सह लक्ष्मणेन च तत्र मनोहरायां समभूमौ, बहुवृक्षसमाकीर्णायां, चित्रकूटस्य पावने वने रमणीयं जीवनं कर्तुम् उद्युक्तः सन्ददर्श। ततः तौ सीतया सह रम्यं चित्रकूटं पर्वतं मनोहारीं मनसा प्राप्नुताम्। सः पर्वतः बहुविविधपक्षिसंकीर्णः, मूलफलसमृद्धः, सरोवरनदीसम्पन्नः, शोभनः च आसीत्। तस्याः शोभनायाः तटिन्याः, या बहुवृक्षलतावनिता, मूलफलसमृद्धा, रम्यत्वं लक्षयन् रामः उवाच—"अत्र वयम् सुखेन वत्स्यामः।" तत्र शिलासु महर्षयः वसन्ति, इति ज्ञात्वा रामः सीतां सम्बोध्य प्रोवाच—"इह एव वसामः, प्रियः, रमामहे च।" ततः सीता-राम-लक्ष्मणाः कृताञ्जलयः वाल्मीकिं मुनिं अभिगम्य प्रणम्य तस्य आश्रमं प्रविश्य, स्नेहेन सत्कारं प्राप्नुवन्। महर्षिः धर्मज्ञः तान् हृष्टः सत्कारपूर्वकं आसनं ददौ, स्वागतं च अकुरुत। तदा रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, विधिवत् स्वपरिचयं कृत्वा मुनिम् उद्यतवाक्यः अभाषत। रामः लक्ष्मणं समादिश्य प्रोवाच—"उत्तमं दृढं च काष्ठं आनय, सौमित्रे, गृहं निर्माय, ह्यत्र वासे मनः रमते।" लक्ष्मणः भ्रातुः वचः श्रुत्वा विविधं काष्ठं समाहृत्य, शत्रुघ्नः, पत्रशालां निर्ममे। तां सुशोभनाम्, सुबद्धाम्, रम्यां शालां दृष्ट्वा रामः तं लक्ष्मणं समालोक्य उवाच—"अत्र पत्रशालायां मृगमांसं निवेदयामः, सौमित्रे; ये दीर्घायुषः भवन्ति, ते गृहप्रवेशकर्म नियमेन कुर्वन्ति।" "त्वं मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण, यतः धर्मशास्त्रे निर्दिष्टं कर्म कर्तव्यम्," इति रामस्य आदेशं श्रुत्वा लक्ष्मणः, शत्रून् निघ्नन्, तद्वद् अकरोत्। पुनः रामः उवाच—"एष कृष्णमृगः सम्यक् समुपस्कृत्य स्थाप्यतां; यज्ञं करिष्यामः, शीघ्रं कुरु, प्रिय, यतः कालः गच्छति, दिनं च क्शीणम्।" ततः सौमित्रिः बलवान् सुमित्रानन्दनः शुद्धं कृष्णमृगं हत्वा, दीप्ते वह्नौ क्षिप्तवान्। यदा सः मांसं सम्यक् पक्तं, रक्तरहितं च अपश्यत्, तदा नरशार्दूलः लक्ष्मणः राघवम् उवाच। "इदं कृष्णमृगमांसं सम्पूर्णं सम्यक् पक्तम्, आर्य, त्वं पुरुषर्षभः, यज्ञविद्, इदानीं यज्ञं कुरु," इति। ततः रामः, जितेन्द्रियः, धर्मात्मा, मन्त्रविद्, स्नात्वा, सर्वसंहारमन्त्रान् संक्षिप्य जपन्, सर्वदेवताः पूजयित्वा, निर्मलः, अनन्ततेजाः, शालां प्रविश्य हृष्टचित्तः अभवत्। तत्र रामः वैश्वदेवबलिं, उग्रं वैश्णवं च विधिवत् कृत्वा, गृहारम्भशान्तिकर्म आरब्धवान्। स्नानं कृत्वा, मन्त्रान् सम्यक् जपित्वा, पापशान्तये परमं बलिं अकरोत्। राघवः आश्रमस्य यथायोग्यं वेदविहितान् वेदिकागृहशिलान्यादीनि स्थापयामास। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्तमांसैः, आपः, कुशदर्भैः, समिध्भिः च यथाविधि समर्प्य, राघवौ सीतया सह समस्तानि भूतानि तर्पयित्वा, शुभलक्षणाः रम्यां शालां प्रविश्य, वासाय समुपविविशुः। सा पत्रशाला, सुशोभना, वातरुद्धा, तैः सर्वैः सह प्रविष्टा, इव देवगणाः दिव्ये सभागृहे प्रविशन्ति। तत्र तस्मिन् उत्तमे वने, यत्र मृगव्याघ्रनिनादः, नानाविधमृगपक्षिसंकीर्णता, पुष्पगुच्छवृक्षैः शोभिता, तत्र ते जितेन्द्रियाः प्रमोदं प्राप्नुवन्। चित्रकूटं रम्यं पर्वतं, पुण्यां माल्यवतीं नदीं, मृगपक्षिसेवितां गत्वा, रामः प्रमुदितः, नगरनिष्क्रान्त्याः दुःखं विससर्ज। एवं कथायाम् अयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः श्रोतव्यः। अथ बहुधा दुःखेन वाक्यं ब्रुवन्, सुमन्त्रेण सह गुः रामस्य गङ्गातीरगमनं दृष्ट्वा स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। भरद्वाजाश्रमगमनं, प्रयागवासः, पर्वतारोहणं च तत्रैव उपस्थितैः दृष्टम्। तदा सुमन्त्रः अनुमत्य युक्त्वा श्रेष्ठाश्वान्, दुःखार्तचित्तः, अयोध्याम् अभ्यगच्छत्। मार्गे सः सुरभिवनानि, नद्यः, सरांसि, ग्रामनगराणि च अपश्यत्। तृतीयस्य दिवसस्य सायाह्ने सः सारथिः अयोध्यां प्राप्तवान्, तां च हर्षरहिताम् अपश्यत्। शून्यां निस्त्रिंशां च अयोध्यां दृष्ट्वा सुमन्त्रः विषण्णः दुःखवेगेन अभिभूतः चिन्तयामास—"कच्चित् रामशोकाग्निना गजाश्वरथनरपतिसम्पन्ना अयं पुरी दग्धा?" इति। एवं चिन्तया व्याकुलः सः शीघ्रगामिभिः अश्वैः सह नगरद्वारम् प्रविवेश। तत्र शतानि सहस्राणि च जनाः सारथिम् अभिसृत्य पप्रच्छुः—"क्व रामः?" इति। तेषां प्रति सः उवाच—"राघवं गङ्गायाः तटे विसर्ज्य, धर्मात्मना तेन महात्मना अनुमतस्य, अहं प्रत्यागतः।" तेषां गङ्गातरणं श्रुत्वा, तदनु जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, "हा राम!" इत्युक्त्वा, "अहो, धिक्!" इति विलपन्तः बभूवुः।