सीता-सहितः रामः लक्ष्मणं च, चित्रकूटस्य रम्ये वनप्रदेशे विचरन्, वैदेह्याः प्रति उवाच—"पश्य, सर्वत्र वृक्षाः पुष्पिताः अग्निशिखा इव शोभन्ते, शाल्मलि-वृक्षाः शिशिरान्ते स्वैः पुष्पैः भारग्रस्ताः।" ततोऽपि रामः लक्ष्मणं प्रति दर्शयन् उवाच—"पश्य, फलपर्णैः नताः, जनैः अप्रस्पृष्टाः भल्लातकाः पुष्पिताः, अत्र वासः साध्यः स्यात्।" पुनः रामः लक्ष्मणं प्रति अपि दर्शयन् उवाच—"पश्य, पर्वतेषु सर्वत्र घटसमानि मधुकोषाणि लम्बन्ति, मधुना पूर्णानि मधुकृतः कृतानि।" तत्र नत्यूहोऽपि कूजति, मयूरः प्रत्युत्तरं कूजति, पुष्पशय्याभिः सघनं रम्यं वनं शोभते। रामः पुनः दर्शयन् उवाच—"पश्य, अयं पर्वतः शिखरैः उच्चः, गजगणैः अनुगतः, पक्षिसमूहैः शब्दितः, शिलातलैः विविधैः शोभमानः। अत्र रम्ये समतले स्थले, बहुवृक्षैः आच्छादिते, वयं रमामहे, प्रिय, चित्रकूटस्य पुण्ये वने।" ततः सीता-राम-लक्ष्मणाः सहचर्यं कृत्वा चित्रकूटं रम्यं पर्वतं प्राप्नुवन्, यः मनसि हर्षं जनयति। तं पर्वतं प्राप्तवन्तः, यत्र पक्षिसमूहः, मूलफलसमृद्धिः, सरसां जलसमृद्धिः, शोभायाम् अभूत्। रामः पुनः उवाच—"प्रिय, एषा रम्या तटभूमिः, बहुवृक्षलता-समाच्छादिता, मूलफलसमृद्धा, अस्माकं वासाय योग्येति प्रतीतिः।" शिलातलेषु महर्षयः वसन्ति; अत्र वासः क्रियते, प्रिय, सुखेन रमामहे। ततः सीता-राम-लक्ष्मणाः कृताञ्जलयः वाल्मीकिं मुनिं आश्रमं समीपं गत्वा नमस्कृतवन्तः। महर्षिः धर्मज्ञः तान् हृष्टः सत्कारं कृत्वा "आसते" इति आदरपूर्वकं अभ्यागतवान्। ततः रामः, वीर्यवान् लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, स्वं परिचयम् विधाय, मुनिं प्रति उवाच। "लक्ष्मण, दृढं उत्तमं काष्ठं आनय; प्रिय, अस्मिन स्थले वासाय हृदयम् रमते।" ततः सौमित्रिः भ्रातृवचनं श्रुत्वा, विविधं काष्ठं आनयित्वा, शत्रुसूदनः पर्णशालां निर्मितवान्। पर्णशालां दृष्ट्वा, सुबद्धां, शोभनां, रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच। "सौमित्रे, अत्र शालायां मृगमांसं समर्पयाम; वासप्रवेशे दीर्घायुषः कामिनां विधिः कर्तव्यः।" "मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; शास्त्रनियमं स्मर, धर्मयुक्तम्।" भ्रातुर्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः, शत्रुसूदनः, यथाज्ञं कृतवान्, रामः पुनः उवाच। "एषः कृष्णमृगः हविषः सम्पाद्यः; यज्ञं कुर्याम; शीघ्रं कुरु, प्रिय, क्षणः गच्छति, दिवा अपि यान्ति।" ततः सौमित्रिः शक्तिमान् कृष्णमृगं शुद्धं हत्वा, दग्धे अग्नौ समर्पितवान्। तद् यदा सम्यक् पक्तं, रक्तशून्यं, लक्ष्मणः रामं प्रति उवाच। "कृष्णमृगः सम्यक् सम्पादितः, आर्य, यथायोग्यं पक्तः; नराणां देवः इव यज्ञं कुरु, त्वं विधिज्ञः।" रामः संयतात्मा, धर्मज्ञः, मन्त्रविद्, स्नात्वा, यज्ञस्य समापनमन्त्रान् संक्षेपेण जपितवान्। सर्वान् देवगणान् पूजयित्वा, रामः शुद्धः, अपरिमिततेजाः, प्रीतः शालां प्रविष्टवान्। वैश्वदेवकर्म, उग्रं वैष्णवं च, शुभानि गृहशान्तिकर्माणि आरब्धवान्। विधिवत् स्नानं कृत्वा, प्रार्थनाः जपित्वा, पापनिवारणं श्रेष्ठं हविर्दत्तवान्। राघवः वेदविधिना यथायोग्यं वेदीं, देवालयं, मन्दिरं स्थापितवान्। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्तमांसैः, जलैः आचमनीयैः, कुशैः, समिध्भिः, वेदविधिना, राघवौ सीतया सहितौ सर्वभूतान् तर्पयित्वा, शुभचिह्नैः अंकिताः, शोभनां शालां प्रविष्टवन्तः। रम्या पर्णशाला, सुविनिर्मिता, वातरक्षा, तत्र सर्वे वासाय प्रविष्टवन्तः, देवगणाः सभां इव। रम्ये वने, यत्र मृगपक्षिसमृद्धिः, विविधपुष्पगुच्छैः वृक्षाः शोभन्ते, सिंहनादेन गुञ्जिते, सर्वे जितेन्द्रियाः सुखेन रमन्ते। चित्रकूटं रम्यं पर्वतं, पुण्यं माल्यवतीं नदीं, मृगपक्षिसंयुक्तां प्राप्त्वा, रामः हर्षितहृदयः नगरत्यागदुःखं विस्मृतवान्। एतावता कथा समाप्ता; अधुना वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्राव्यः। रामः दक्षिणतटे प्राप्तः, सुमन्त्रसहितः गुहः दीर्घकालं दुःखेन संवाद्य, स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। प्रयागे भरद्वाजमुनिं गत्वा, पर्वतारोहणं, सर्वे तत्र उपस्थितैः दृष्टम्। सुमन्त्रः अनुमतिः लब्ध्वा, उत्तमाश्वान् योजयित्वा, दुःखितहृदयः, अयोध्यां प्रति प्रस्थितवान्। मार्गे गच्छन्, सुमन्त्रः सुगन्धवनानि, नद्यः, सरांसि, ग्रामनगराणि च दृष्टवान्। तृतीयदिनस्य सायं सुमन्त्रः अयोध्यां प्राप्तः, तां हर्षशून्यां दृष्टवान्। तां निस्तब्धां, शून्यां दृष्ट्वा, सुमन्त्रः शोकवेगेन संतप्तः, चिन्तां कर्तुम् आरब्धवान्।