तदा समुप्रबुद्धः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां च क्लान्तिम् अपि यात्रा-कृतां सन्ददर्श। ततः सर्वेऽपि उत्तिष्ठन्तः शुभाम् नदीं स्पृष्ट्वा, मुनिभिः निर्दिष्टं पथं अनुययुः चित्रकूटस्य दिशम्। समये समारभ्य सौमित्रिणा सह रामः सीतायाः पद्मलोचनायाः इदं वचनम् अब्रवीत्— "वैदेहि, पश्य वृक्षान् सर्वतः स्फुरन्तानिव ज्वलितान्, शाल्मलीः पुष्पभारवतीः शिशिरान्ते। पश्य भल्लातकान् मनुष्यान् अप्राप्तान्, फल-पत्र-नम्रान्; नूनम् अहम् अत्र वसिष्यामि। लक्ष्मण, पश्य पर्वतेषु कुम्भमात्राणि मधुकोषान्, मधुना पूर्णानि, मधुकृत्भिः निर्मितानि। अत्र नाट्यूहः पक्षी कूजति, मयूरः प्रत्युत्तरं ददाति, पुष्पशय्याभिः रम्ये वनप्रदेशे। पश्य पर्वतम्, शिखरैः उन्नतम्, हस्तिसंघैः अनुगतम्, पक्षिसंघैः प्रतिशब्दितम्, शिलासु विविध-सौन्दर्यम्। अत्र रम्ये समतले बहुवृक्ष-समाच्छन्ने, त्वया सह, चित्रकूटस्य पुण्ये वने रमिष्यामः। एवं सीतया सह गच्छन्तः रम्यं चित्रकूटं प्राप्नुवन्, यः मनः हरति। तत्र पर्वतम्, विविध-पक्षिभिः किल, मूल-फल-समृद्धः, सरोवर-जल-सम्पन्नः, शोभायमानः। रम्ये तटे, शुभे, बहुवृक्ष-लतासम्पन्ने, मूल-फल-समृद्धे, वासाय योग्यं इव दृश्यते। शिलासु महर्षयः वसन्ति; अत्र निवसामः, प्रियं, रमामहे च। एवं सीता-राम-लक्ष्मणाः नम्र-हस्ताः वाल्मीकि-आश्रमम् उपसंगम्य वाल्मीकिनम् अभिवाद्य। स महर्षिः धर्मज्ञः प्रसन्नः तान् आदरात् आसने उपवेशयन् सत्कारं च अकरोत्। ततः रामः, दीर्घबाहुः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, यथायोग्यम् आत्मनं परिचय्य मुनिं सम्बोधितवान्— "लक्ष्मण, दृढं श्रेष्ठं काष्ठं आनय; अत्र वासाय गृहं निर्माणय, हृदयम् अत्र रम्यते।" तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिः विविधं काष्ठम् आनयन्, शत्रुनिग्रही, पत्रशालाम् अभिनिर्मम। सुष्ठु बद्धां शोभमानां शालां दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं समाहितम् इदं उवाच— "अत्र शालायाम् मृगमांसं समर्पयेम, सौमित्रे; वास-प्रवेशस्य विधिः दीर्घायुषे कर्तव्यः। लक्ष्मण, शीघ्रं मृगं हनुम् आनय; शास्त्र-विधिं स्मर, धर्म्यम्।" एवं भ्रातृ-आज्ञां विज्ञाय लक्ष्मणः शत्रुनिग्रही यथोक्तम् अकरोत्; रामः पुनः तम् उवाच— "एष कृष्णमृगः हविषः सन्निधीयताम्; यज्ञं कुर्याम, शीघ्रं कुरु, कालः गतिमान्, दिवा अपि याति।" ततः सौमित्रिः बलवान् कृष्णमृगम् शुद्धम् हत्वा ज्वलिते अग्नौ न्यवपत्। पक्तम्, सम्यक् तिक्तम्, रक्तहीनम् दृष्ट्वा लक्ष्मणः नरशार्दूलः राघवम् उवाच— "कृष्णमृगः सम्यक् पक्तः, महाबाहो; यथाविधि, नर-देव, यज्ञं कुरु, विधिज्ञः त्वम्।" रामः संयतात्मा धर्मज्ञः मन्त्रविद् स्नात्वा सम्पूर्ण-अनुष्ठान-मन्त्रान् संक्षेपतः जपन्। सर्वदेवान् पूजयित्वा, रामः शुद्धः, अपार-तेजाः, शालां प्रविष्टः हर्षित-चित्तः। वैश्वदेवम् उग्रं विष्णुयज्ञं च, गृह-शान्त्यर्थम् शुभ-विद्यायाः आरम्भम् अकरोत्। विधिवत् स्नात्वा, मन्त्रान् जप्त्वा, पाप-नाशाय परमं हविः अकरोत्। राघवः आश्रमाय योग्यं वेदीं देवगृहं च स्थापयामास। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, मांसैः, जलैः, कुशैः, समिध्भिः, वेदविहितैः, यथाविधि समर्पितम्। तौ राघवौ सीतया सह सर्वभूतान् तर्पयित्वा, शुभ-लक्षणैः युक्ताः, रम्यां शालां प्रविश्य। स रम्या पत्रशाला, सुष्ठु निर्मिता, वात-रक्षिता, सर्वे सह वासाय प्रविश्य, इव सुराः दिव्य-सभां प्रविश्य। तस्मिन उत्तमे वने, मृग-पक्षि-निनादिते, विविध-हरिण-पक्षि-समृद्धे, विविध-पुष्प-समूह-वृक्ष-शोभिते, विजित-इन्द्रियाः हृष्टाः रमन्ते। रम्यं चित्रकूटं, पुण्यं माल्यवतीं नदीं, मृग-पक्षि-सेवितां प्राप्त्वा रामः हृष्ट-हृदयः, नगर-निर्वासन-शोकम् विसृज्य। श्रोत्रव्यः अधुना सप्तपञ्चाशत् सर्गः श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे। दीर्घकालं विषण्णः समन्त्रः, गुहः रामस्य दक्षिणं तटं प्राप्त्वा, स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। प्रयागे भरद्वाज-गमनं, चित्रकूट-गमनं, सर्वे तत्र उपस्थिताः दृष्टवन्तः। सुमन्त्रः अनुमत्याय, उत्तमाश्वान् योजयित्वा, विषण्ण-हृदयः, अयोध्यां प्रस्थितवान्।