सम्प्रति सौमित्रये रामः मधुरं वनचराणां शब्दं शृणु इति उक्तवान्—अस्माकं गमनसमयः प्राप्तः, महातपस्विन्। तेन भ्रात्रा समये जागृतः लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां च मार्गश्रमं च त्यक्त्वा उत्थितः। ततः सर्वे उत्थाय पुण्यं नदीजलं स्पृष्ट्वा, मुनिभिः निर्दिष्टं मार्गं अनुसृत्य चित्रकूटं प्रति प्रस्थिताः। तदनन्तरं समये सौमित्रिणा सह गत्वा रामः सीतायाः पद्मपत्रनेत्रायाः इदं वचनं उक्तवान्—"वैदेहि, सर्वत्र वृक्षा दह्यमानाः इव पुष्पिताः दृश्यन्ते; शाल्मलीवृक्षाः शिशिरान्ते स्वपुष्पभारात् नमन्ति।" "भल्लातकवृक्षाः अपि पुष्पिताः, जनैः अनस्पृष्टाः, फलपर्णभारात् नमन्ति; निश्चितं अहं अत्र वासं कर्तुं शक्ष्यामि।" "पश्य लक्ष्मण, पर्वतेषु सर्वत्र कुम्भमात्राणि मधुकोषाणि लम्बन्ति, यत्र मधुमक्षिका मधु पूरयन्ति।" "अत्र नत्यूहो ह्रादयति, मयूरः प्रत्युत्तरं ददाति; सुमनोबिस्तरैः रम्यं वनं इदम्।" "पश्य, पर्वतः शिखरैः उन्नतः, गजसमूहैः अनुगतः, पक्षिसमूहैः प्रतिध्वनितः, विविधरम्यशिलातलः।" "एषा रम्या समतलभूमिः, बहुवृक्षच्छायया आवृतः; अत्र चित्रकूटस्य पुण्ये वने रमिष्यामः, प्रिये।" एवं सीतया सह गच्छन्तः, ते रम्यं चित्रकूटपर्वतं मनोहारीं प्राप्तवन्तः। तत्र पर्वते, बहुपक्षिसम्पन्ने, मूलफलसमृद्धे, सरोवरनदीसम्पन्ने, रम्ये समुपस्थिताः। "एषा रम्या तटभूमिः, प्रिय, बहुवृक्षलता आवृतः; मूलफलसमृद्धा, वासाय उपयुक्ता इव दृश्यते।" "महर्षयः शिलातलेषु निवसन्ति; अत्र वासं कुर्मः, प्रिय, अत्र रमिष्यामः।" एवं सीता राम लक्ष्मणः च अञ्जलिं कृत्वा, आश्रमं प्रति वाल्मीकिं प्रणम्य उपगच्छन्ति। स महर्षिः धर्मज्ञः, हर्षितः, तान् आदरपूर्वकं "आसत" इति अभ्यागतवान्। तदनन्तरं रामः, महाबाहुः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः, ऋषिं सम्यक् परिचय्य वचनं उक्तवान्—"लक्ष्मण, दृढं उत्तमं काष्ठं आनय; अत्र वासाय प्रियं कुटीरं निर्मारय, हृदयम् अत्र वासे रमते।" एवं भ्रातृवचनं श्रुत्वा सौमित्रिः विविधं काष्ठं आनयित्वा, शत्रुनिग्रहः, पत्रकुटीरं निर्मितवान्। तं कुटीरं दृष्ट्वा, सुबद्धं, रम्यं, रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"अत्र कुटीरे मृगमांसं निवेदयामः, सौमित्रे; वासप्रवेशे दीर्घायुष्यम् इच्छुभिः विधिवत् कर्म कर्तव्यम्।" "मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; शास्त्रविधिं स्मर, धर्मम्।" एवं भ्रातृआज्ञां विज्ञाय, लक्ष्मणः शत्रुनिग्रहः, यथादिष्टं कृतवान्; रामः पुनः उवाच—"एषः कृष्णमृगः हविष् भवतु; यज्ञं कुर्मः, शीघ्रं कुरु, प्रिय, कालः गच्छति, दिवा अपि गच्छति।" ततः सौमित्र्यः शक्तिमान् कृष्णमृगं हत्वा, शुद्धं, दहन्तं अग्नौ निक्षिप्तवान्। यदा सः पूर्णं पक्वं रक्तरहितं मांसं दृष्टवान्, लक्ष्मणः नरशार्दूलः राघवम् उवाच—"कृष्णमृगः सम्यक् पक्वः, महात्मन्; यथा विधि, यज्ञं कुरु, त्वं कर्मकुशलः।" रामः संयतात्मा, धर्मिष्ठः, मन्त्रविद्, स्नात्वा, समस्तसंस्कारमन्त्राणि संक्षेपेण पठितवान्। सर्वान् देवगणान् पूज्य, शुद्धः, अपारतेजाः, रामः कुटीरं प्रविष्टवान्, हर्षपूर्णचित्तः। वैश्वदेवकर्म, उग्रं वैश्णवकर्म, शुभं गृहशान्तिकर्म आरब्धवान्। सम्यक् मन्त्रपाठं कृत्वा, नदीस्नानं विधिवत् कृत्वा, रामः पापशान्त्यर्थं श्रेष्ठं हविष् अर्पितवान्। राघवः वेदविहितं यथायोग्यं वेदिमण्डपं देवस्थानं च स्थापितवान्। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्वमांसैः, जलैः, कुशैः, समिध्भिः च वेदविहितैः, राघवौ सीतया सह सर्वाणि भूतानि तुष्टवन्तः। शुभलक्षणैः युक्ताः, रम्यं कुटीरं प्रविष्टवन्तः। तत्र रम्यं पत्रकुटीरं, सुबद्धं, वातरहितं, सर्वे सम्यक् वासाय प्रविष्टवन्तः, इव देवसमूहः दिव्यसभां प्रविश्य। तत्र विशिष्टे वने, मृगपक्षिसम्पन्ने, विविधपुष्पवृक्षैः शोभिते, सर्वे जितेन्द्रियाः सुखेन रमन्ते। चित्रकूटपर्वतं रम्यं, पुण्यं माल्यवतीं नदीं, मृगपक्षिसंयुक्तां प्राप्त्वा, रामः हर्षपूर्णचित्तः, नगरनिर्वासनदुःखं विससर्ज। अधुना श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रवणीयः। दीर्घकालं विषादेन संवाद्य, सुमन्त्रेण सह, गुहः रामस्य दक्षिणतटे प्राप्ते स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। तत्र प्रयागे भरद्वाजमुनिं गत्वा, तत्र वासं कृत्वा, पर्वतारोहणं च, उपस्थितैः सर्वैरवलोकितम्।