रात्रिः यदा समाप्ता अभवत्, लक्ष्मणः तदा सुप्तः आसीत्। रघुकुलोत्पन्नः रामः स्नेहेन तम् अवबोधयामास। सः उवाच – “सौमित्रे, वनजीविनां मधुरः शब्दः शृणु; कालः आगतः, वयम् आगच्छावः, महातपस्विन्!” भ्रातृणा समये अवबोधितः लक्ष्मणः निद्रां क्लान्तिं च विसृज्य तत्क्षणं जागरूकः अभवत्। ततः सर्वे उत्थाय नदीतीरे शुभां वारिं स्पृष्ट्वा, मुनिभिः निर्दिष्टं पथं अनुसृत्य चित्रकूटं प्रति प्रस्थिताः। समये सौमित्रिणा सह रामः सीतायाः पद्माक्ष्याः समीपे इदं उवाच – “वैदेहि, सर्वत्र वृक्षाः पुष्पिताः अग्निवर्णाः दृश्यन्ते, शाल्मलि-वृक्षाः स्वपुष्पैः शीतकालान्ते गुरवः सन्ति। भल्लातक-वृक्षाः अपि पुष्पिताः, जनैः अनस्पृष्टाः, फलेन पत्रैः च नताः; अत्र निवासः साध्यः। लक्ष्मण, पर्वतेषु पिटकाकाराः मधुकोषाः मधुभिः पूर्णाः दृश्यन्ते। अत्र नत्यूहोऽपि कूजति, मयूरः प्रत्युत्तरं ददाति, पुष्पशय्याः वनं रमणीयं। एष पर्वतः शिखरैः उन्नतः, गजगणैः अनुगतः, पक्षिसमूहैः घोषितः, विविधसोपानः सुन्दरः। अत्र समतले स्थले वृक्षैः आवृतः, वयं चित्रकूटस्य पुण्यवनान्तरे रमामहे।" सीतया सह गच्छन्तः ते चित्रकूटं पर्वतं रमणीयं मनःहरं प्राप्नुवन्। तत्र आगत्य, विविधपक्षिसम्पन्नं, मूलफलैः समृद्धं, सरोवरजलसमृद्धं, सुन्दरं पर्वतं दृष्ट्वा, रामः उवाच – “सुमधुरे, एषा तटभूमिः वृक्षलताभिः आवृताः, मूलफलैः समृद्धा, वासाय योग्याः। एषु शिलासु महान् ऋषयः वसन्ति; अत्र वासः अस्माकं भवतु, रमामहे।" ततः सीता-राम-लक्ष्मणः कृताञ्जलयः वाल्मीकिनं आश्रमं समीपं गत्वा प्रणम्य अभिवादयन्। महर्षिः धर्मज्ञः हर्षितः तान् सत्कारं कृत्वा “आसन्तु” इति स्नेहेन स्वागतं कृतवान्। ततः बलवान् रामः मुनिं सम्यक् परिचयम् दत्त्वा वाक्यं उवाच – “लक्ष्मण, दृढं उत्तमं काष्ठं आनय; अत्र वासाय गृहं निर्मातुम् इच्छामि।” तद्वाक्यं शृण्वन् सौमित्रिः विविधं काष्ठं आनयन्, पत्रशालां निर्मितवान्। पत्रशालां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं उवाच – “सौमित्रे, अत्र शालायां मृगमांसं समर्पय; गृहप्रवेशस्य यज्ञः दीर्घायुष्यम् इच्छद्भिः कर्तव्यः। मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, धर्मशास्त्रे निर्दिष्टं नियमं स्मर।" भ्रातृवाक्यं ज्ञात्वा लक्ष्मणः तदनु कृतवान्। रामः पुनः उवाच – “कृष्णमृगं यज्ञार्थं सन्नद्धं कुरु; यज्ञं कुर्याम, शीघ्रं कुरु, कालः गच्छति, दिनं अपि गच्छति।" ततः सौमित्रिः बलवान् कृष्णमृगं शुद्धं हत्वा अग्नौ निक्षिप्तवान्। यदा तद् सम्यक् पक्तम्, रक्तवर्जितं, लक्ष्मणः रामं उवाच – “कृष्णमृगः सम्पूर्णः, यथा विधि पक्तः; नरश्रेष्ठ, यज्ञं कुरु, त्वं विधिज्ञः।" रामः शुद्धः, धर्मात्मा, मन्त्रविद् स्नात्वा, समस्तं यज्ञसमापनमन्त्रं पठितवान्। सर्वान् देवगणान् पूज्य, रामः तेजस्वी, शुद्धः, शालां प्रविष्टवान्, हर्षपूर्णः। तत्र वैश्वदेवयज्ञं, उग्रं, वैष्णवं च विधिवत् कृत्वा, गृहशान्त्यर्थं शुभकर्म आरब्धवान्। विधिवत् स्नात्वा, मन्त्रं पठित्वा, पापनाशकं श्रेष्ठं यज्ञं कृतवान्। राघवः आश्रमाय योग्यं वेदविहितं वेदिकां, देवस्थानं, शरण्यं स्थापितवान्। वनमालाः, फलानि, मूलानि, पक्तमांसं, जलं, कुशदर्भं, समिधं च वेदविधिना समर्प्य, राघवौ सीतया सह सर्वभूतान् तर्पितवन्तौ। शुभलक्षणैः युक्ताः, सुन्दरां शालां प्रविष्टवन्तः। सा रम्या पत्रशाला, सुस्थिता, वातरक्षा, सर्वे तत्र गृहे प्रविष्टवन्तः, यथा देवाः दिव्यसभां प्रविशन्ति। तस्मिन उत्तमवनान्तरे, मृगपक्षिसम्पन्ने, विविधवृक्षपुष्पमालिनी, ते जितेन्द्रियाः हृष्टाः रमन्ते। चित्रकूटं रम्यं पर्वतं, पुण्यं माल्यवतीं नदीं, मृगपक्षिसंयुक्तं प्राप्त्वा, रामः हर्षपूर्णः, नगरत्यागजनितं दुःखं विस्मृतवान्। एवम् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे सप्तपञ्चाशत् सर्गः श्रोतव्यः। दीर्घकालं संवादं कृत्वा, गहनं शोकं अनुभूतः सुमन्त्रेण सह, गुः रामस्य दक्षिणतीरं गत्वा स्वगृहं प्रत्यगच्छत्।