श्रीरामः सीतया सह वनान्तरे विचरन्, तत्र पूर्वं दृष्ट्वा नानाविधान् मनोहरान् पुष्पिततरून्, ये पूर्वं न कदापि दृष्टाः, सौम्यया सीतया पृष्टः। तस्या वचः पूर्तुम् उत्सुकः लक्ष्मणः ताम् अद्भुतरूपया विविधरेणुभिः शोभितया, हंसक्रौञ्चनिनादितया नदीया उपनयत्। तत्र जनकस्य दुहिता सीता तस्याः सुरम्यायाः नदीः सौन्दर्येण सन्तुष्टा दृष्टिं समर्पयत्। ततः एकक्रोशमात्रं गत्वा, रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ, मृगान् बहून् उत्तमान् हत्वा, यमुनावने विचरतः। तौ मयूरनादैः गजानां च स्वरेण रम्यम् वनं दृष्ट्वा, शोभनं तटाकवनम् उपगतवन्तौ, तत्र च दुःखरहितौ सुखेन वसन्तौ। निशा गता, लक्ष्मणः अपि तदा शयाने स्थिते, रघुनन्दनः शनैः तम् अवबोधयत्। "सौमित्रे, शृणु, कियन्ति मधुराणि वनजन्तूनां शब्दाः। कालः गतः, वयं प्रस्थितव्यं, महातपस्विन्।" भ्रात्रा समये प्रबोधितः लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां च परिश्रमं च त्यक्त्वा उत्तिष्ठत्। ततः सर्वे, पुण्यां नदीं स्पृष्ट्वा, मुनिभिः निर्दिष्टां पन्थानं चित्रकूटस्य प्रति जग्मुः। तदा समये सम्यक् प्रस्थितः रामः सौमित्रिणा सह, सीतां पद्मलोचनां इदं वचनम् अब्रवीत्— "वैदेहि, पश्य, सर्वतः वृक्षाः अग्निशिखावद् विकसन्ति, शाल्मलयः पुष्पभारैः झुकिताः।" "पश्य, भल्लातकाः अपि फलेन पत्रैः च नम्राः, जनैः अदृष्टाः, अत्र वासः मम रोचते। लक्ष्मण, पश्य, पर्वतेषु स्थाल्याकाराः मधुकोषाः मधुना पूर्णाः। अत्र नट्यूहः क्रौञ्चति, तं मयूरः प्रत्युत्तरं ददाति, पुष्पशय्याभिः सुसम्पन्ने वने। पश्य, पर्वतः एषः शिखरैः उन्नतः, गजानां गणैः अनुगतः, पक्षिसमूहैः घोषितः, विविधशिखरः रम्यः। अत्र समतले रम्ये, बहुवृक्षैः आवृते, वयं रमेमहि, प्रिय, चित्रकूटस्य पुण्ये वने।" एवं तु साक्षात् सीतया सह गच्छन्तौ, चित्रकूटं मनोहरं पर्वतम् उपेत्य, तत्र पक्षिसमूहैः कूजन्तम्, मूलफलसमृद्धम्, सरोवरैः सलिलैः च शोभितम् अदृष्टवन्तौ। "एषः रम्यः तटः, सौम्ये, बहुवृक्षलता-समाच्छन्नः, मूलफलसमृद्धः, अस्माकं वासाय योग्यः। अत्र शिलासु महर्षयः वसन्ति; अत्र वयं सुखेन वसामः।" इति निश्चित्य, सीता रामलक्ष्मणौ च कृताञ्जलयः वाल्मीकिं मुनिं प्रणम्य उपसस्रुः। स महर्षिः धर्मज्ञः प्रहृष्टः तान् आसनं दत्त्वा सत्कारं च कृतवान्। तत्र रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः, विधिवत् स्वपरिचयं कृत्वा, इदं वचनम् अब्रवीत्— "लक्ष्मण, दृढानि उत्तमानि च काष्ठानि आनय; अत्र मम हृदयम् वासे रमते, अतः गृहं निर्मारय।" भ्रातुः वचनं श्रुत्वा सौमित्रिः नानाविधानि काष्ठानि आनयित्वा, शत्रुघ्नः रम्यं पर्णशालां निर्मितवान्। तां सुसंयुक्तां शोभनां पर्णशालां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् उवाच— "अत्र शालायां मृगमांसं निवेदयामः, सौमित्रे; गृहप्रवेशस्य यज्ञः दीर्घायुषां कामिनां कर्तव्यः।" "त्वं मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; शास्त्रविहितं धर्म्यम् एतत्।" भ्रातुः आज्ञां विज्ञाय, लक्ष्मणः शत्रुघ्नः तद्वद् आचरन्। ततः रामः पुनः उवाच— "एषः कृष्णमृगः सम्यक् संस्कार्यः, वयं यज्ञं करिष्यामः; शीघ्रं कुरु, सौम्य, क्षणः गतः, दिनं अपि व्यतीतम्।" लक्ष्मणः, सौमित्रिः, तदा शुद्धं कृष्णमृगं हत्वा, तं ज्वलत्यग्नौ क्षिप्तवान्। यदा सः सम्यक् पक्तः, सुप्तपः, रक्तरहितः अभवत्, लक्ष्मणः, पुरुषर्षभः, राघवं प्रति उवाच— "एषः कृष्णमृगः सम्यक् पक्तः, आर्य, यथाविधि; त्वं पुरुषर्षभः, यज्ञं कुरु, त्वं हि विधिज्ञः।" रामः, संयतः, धर्मात्मा, मन्त्रविद्, स्नात्वा, सर्वान् समापनमन्त्रान् संक्षेपेण जपन् यथाविधि यज्ञं कृतवान्। सर्वान् देवगणान् पूजयित्वा, शुद्धात्मा, अपारतेजाः रामः, प्रीतमना शालां प्रविवेश। ततः वैश्वदेवकर्म च, उग्रं वैश्णवकर्म च कृत्वा, गृहशान्त्यै मंगलानि विधीनि आरब्धवान्। तत्र प्रार्थनाः यथाविधि जप्त्वा, नदीं स्नात्वा, पापापहरणाय परमं हविरुपहरन्। राघवः तत्र वेदविहितानि वेदिकाश्च, देवायतनानि, प्राकारांश्च स्थापयामास। वनमाल्यैः, फलैः, मूलैः, पक्वमांसैः, आपः अर्घ्याय, कुशैः, समिध्भिः च यथाविधि, तौ राघवौ सीतया सह सर्वाणि भूतानि तर्पयित्वा, शुभलक्षणैः युक्ताः, रम्यां पर्णशालां प्रविविशुः।