रामः लक्ष्मणं प्रति सस्मितं उवाच— "अहं त्वया पृष्ठतः सशस्त्रः गमिष्यामि, नरश्रेष्ठ! यत् किंचित् जनकात्मजाया फलमथवा पुष्पं कामयेत, तत् यत्र हृदयम् रमते तस्यै वैदेह्यै दातव्यम्," इति। एवं तौ भ्रातरौ गच्छन्तौ मध्ये जनकनन्दिनी सिता रमणीया ययौ। सा सुन्दरी सिता, इव द्वयोः महागजयोः मध्ये कन्या गजवधूः, तयोः मध्ये सन्चरन्ती, शाखापुष्पलतादीन् पश्यन्ती ययौ। सा तत्र, पूर्वं अदृष्टानि बहूनि मनोज्ञानि पुष्पितवृक्षान् दृष्ट्वा, सौम्या सिता रामं तेषां विषये पप्रच्छ। ततः लक्ष्मणः, सीतायाः वचनस्य पूर्त्यर्थं उत्सुकः, तां विविधरेणुकुलैरलङ्कृतां हंसक्रौञ्चनिनादितां सरितं प्रति निन्ये। तत्र जनककन्या सा सीता नदीदर्शनरमणीयतया हृष्टा बभूव। ततः एकं क्रोशमात्रमितः गत्वा, रामलक्ष्मणौ तौ भ्रातरौ, बहून् शीलवान् मृगान् हत्वा, यमुनावनं विचरतः। तद्वनं नीलकण्ठगजसंपूर्णं रमणीयं दृष्ट्वा, मनोहारे तटवने निवसन्तौ दुःखरहितौ अभवताम्। एवं पंचपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। अयोध्याकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे पंचपञ्चाशत्तमः सर्गः इति। अथ रात्र्यतीते, लक्ष्मणः शयाने अपि, रघुनन्दनः सस्नेहम् अवबोधयत्। "सौमित्रे, शृणु वनचराणां मधुरस्वरान्; समयः गतः, गच्छामः महातपस्विन्!" इति रामः उवाच। भ्रातुः समये सम्यक् बोधितः लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां च क्लेशं च जहौ। ततः सर्वे उत्तस्थुः, शुभां नदीं स्पृष्ट्वा, मुनिभिः निर्दिष्टं पन्थानं चित्रकूटं प्रति जग्मुः। ततः समये सम्यक् सौमित्रिणा सह, रामः पद्मलोचनां सीतां प्रति उवाच— "वैदेहि, पश्य सर्वतः वृक्षान्, अग्निशिखावद् विकसमानान्, शाल्मलीः स्वपुष्पभारगुरूः हेमन्तान्ते। पश्य, विकसन्तः भल्लातकाः, अप्रकृष्टाः जनैः, फलपत्रैः नम्राः; नूनं अहम् अत्र वत्स्यामि। पश्य लक्ष्मण, पर्वतेषु कुम्भकारपात्रसमानानि मधुकोषाणि, मधुभिः पूर्णानि भ्रमरैः। अत्र नट्यूहः कूजति, मयूरः प्रत्युत्तरं ददाति, एषः वनदेशः पुष्पशय्याभिः पूर्णः। पश्य एतं गिरिं, उन्नतान् शिखरान्, गजानुगतं, विहंगसमूहैः प्रतिनादितम्, मनोज्ञपर्वतशृङ्गम्। अस्मिन् समतले रम्ये, बहुवृक्षलतेषु, वयम् अत्र रमिष्यामः, प्रियंवदे, चित्रकूटे पुण्ये वने।" एवं सिता सह गच्छन्तः तं रमणीयं चित्रकूटं पर्वतं प्राप्नुवन्, यः मनःप्रह्लादकारी। तत्र पर्वते, बहुविहंगसंघाकीर्णे, मूलफलोपपन्ने, सरोवरजलसम्पन्ने, रमणीयत्वात्। "एष सौम्य तटः, बहुवृक्षलतासंछन्नः, मूलफलसमृद्धः, अस्माकं वासाय योग्यः। अस्मिन्शिलातले, मुनयः वसन्ति; अत्र वसामः, प्रिये, रमामः च," इति। एवं सीता, रामः, लक्ष्मणः च, अञ्जलिं कृत्वा, वाल्मीकिं मुनिं समीपं गत्वा प्रणेमुः। स महर्षिः, धर्मज्ञः हृष्टः च, तान् आसनं दत्त्वा, सम्मानपूर्वकं प्राह। ततः रामः, महाबाहुः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, सम्यक् आत्मनं मुनये निवेद्य, उवाच— "लक्ष्मण, दृढं श्रेष्ठं च दारु आनीय, गृहं निर्मार्जय, यत्र हृदयम् रमते।" सौमित्रिः तद्वचनं श्रुत्वा, विविधं दारु आनयित्वा, सुशोभनं पर्णशालां निर्ममे, रिपुसूदनः। तां सम्यक् बद्धां रम्यां पर्णशालां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच— "अत्र मृगमांसं निवेदयामः, सौमित्रे; गृहप्रवेशस्य विधिः दीर्घायुषां कामिनां कर्तव्यः। मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; विधिं धर्म्यं स्मर।" एवं भ्रातुः आज्ञां विज्ञाय, लक्ष्मणः रिपुसूदनः यथोक्तं चकार। तदा रामः पुनः उवाच— "एष कृष्णमृगः यज्ञाय सम्पाद्यताम्; शीघ्रं कुरु, सौम्य, क्षणः हि गच्छति, दिनं च व्याप्यते।" ततः सौमित्रिः बलवान् कृष्णमृगं हत्वा, शुद्धं च, दीप्ते अग्नौ क्षिप्तवान्। यदा सः पक्तः, सम्यक् भृष्टः, रक्तशून्यः च अभवत्, लक्ष्मणः राघवं उवाच— "एष कृष्णमृगः सम्यक् सम्पादितः, आर्य, यथाविधि पक्तः; त्वं पुरुषर्षभः यज्ञकुशलः, सम्यक् समर्पय।" रामः संयमी, धर्मात्मा, वेदविद्, स्नात्वा, समस्तसंस्कारमन्त्रान् संक्षेपेण जपन्। सर्वान् देवगणान् पूजयित्वा, शुद्धात्मा, अपारतेजाः रामः, पर्णशालां प्रविष्टः, हृष्टचित्तः। तत्र वैश्वदेवकर्म च, घोरं वैश्णवकर्म च, गृहशान्तिकर्म च आरभत। सम्यक् जपं कृत्वा, नदीं नियमानुसारं स्नात्वा, पापापहं परमं हविर्यज्ञं चकार। एवं स्नेहपूर्वकं रामः, सीता, लक्ष्मणः च, धर्मे स्थिताः, चित्रकूटे रममाणाः, महर्षिवाल्मीकिं पूजयन्तः, गृहप्रवेशादिकं विधिवत् कृत्वा, सुखेन वने वासं चक्रुः।