रामः स्नेहयुक्तः कर्तव्यपरः च लक्ष्मणं प्रीत्या सम्बोधितवान्—"भरतसहोदर, त्वं सीतां गृहीत्वा पुरतः गच्छ।" अहं शस्त्रधरः पृष्ठतः अनुगमिष्यामि, यद् यद् जनकात्मजा फलम् अथ पुष्पं कामयेत, तत् तत् यत्र हृदयं रमते तस्याः, तत्र तत्र वैदेह्यै दातव्यम्। एवं गच्छन्तः रामः अग्रतः लक्ष्मणः च पृष्ठतः, तयोः मध्ये जनकनन्दिनी सञ्जगाम। सा रम्या गजयूथ्येव द्वयोः महागजयोः मध्ये विचरन्ती, प्रत्येकं वृक्षं गुल्मं लतान् च सस्मितं निरीक्षन्ती ययौ। तत्र सा सौम्या सीता, पूर्वं न दृष्टानि रमणीयानि पुष्पवृक्षान् दृष्ट्वा, रामं तान् विषये पृच्छति स्म। तस्याः वचनानुरोधात् लक्ष्मणः ताम् आनन्दयन्, विविधशोभासु वालुकासु हंसक्रौञ्चनिनादयुतायाः नदीतटे ताम् अनयत्। तत्र जनककन्या तां नदीं सस्मितं निरीक्ष्य हृष्टा बभूव। ततः प्रायेण योजनचतुर्थांशं गत्वा, रामलक्ष्मणौ बहून् शुभलक्षणान् मृगान् हत्वा, यमुनावनं विचरन्तौ, मयूरगजसंकीर्णं तद् वनं रम्यं दृष्ट्वा, शोकारहितौ रमणीयं नदीतीरवनं प्रत्युपविशताम्। एवं पञ्चपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। अयोध्याकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे पञ्चपञ्चाशत्तमः सर्गः इति श्रूयते। रात्रौ व्यतीतायां लक्ष्मणः सुप्तः सन्, रघुनन्दनः सस्नेहम् अवबोधयत्। "सौमित्रे, शृणु वन्यजन्तूनां मधुरनिनादम्; समयः प्राप्तः, महातपस्विन्, गन्तुम्।" भ्रातुः समये शुश्रूषया बोधितः लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां क्लेशं च त्यक्त्वा उत्थितः। ततः सर्वे शुभजलस्पर्शनं कृत्वा, मुनिभिः निर्दिष्टमार्गेण चित्रकूटं प्रति प्रस्थिताः। समये सम्यक् लक्ष्मणेन सह प्रस्थितः रामः सीतां पद्मलोचनां इदं वचनं सस्नेहम् उवाच—"वैदेहि, पश्य सर्वत्र दह्यमान इव पुष्पितान् वृक्षान्, शाल्मलीनां पुष्पभारगौरवं हेमन्तान्ते द्रष्टुम्।" पुनः—"पश्य स्फुटितान् भल्लातकान्, अलोकस्पृष्टान्, फलपत्रभारनम्रान्; अत्र वासो मम रोचते।" "लक्ष्मण, पश्य पर्वतान् कुम्भोपमान् मधुपूर्णान् मधुकरीभिः कृतानि मधुकुंभानि।" "अत्र नट्यूहस्य शब्दः, मयूरस्य प्रतिघोषः, पुष्पशय्यानि च रमणीयानि दृश्यन्ते।" "पश्य, एषः गिरिः शिखरैः उन्नतः, गजगणैः अनुगतः, विहगैः घोषमानः, शैलपृष्ठं विचित्रं शोभनं च।" "एषा समता भूमिः, बहुवृक्षसंछन्ना, अस्माभिः रमणीयं चित्रकूटस्य पुण्ये वने रमिष्यामः।" एवं सीतया सह विचरन्तः रमलक्ष्मणौ मनोहरं चित्रकूटगिरिं प्राप्नुताम्। स तु गिरिः नानाविहगसंकीर्णः, मूलफलोपपन्नः, सरोवरनदीसमृद्धश्च शोभनः। तत्र रम्या नदीतीरभूमिः, बहुवृक्षलता छन्ना, मूलफलसमृद्धा, वासाय योग्येति रामः प्राह। शिलातलेषु महर्षयः वसन्ति; तत्रैव वासः कर्तव्यः, इति स्नेहेन उक्त्वा, सर्वे विनयेन वाल्मीकिं मुनिपुंगवं प्रणम्य उपगच्छन्। स महर्षिः धर्मज्ञः तान् हृष्टः आसनं दत्त्वा सत्कारं च कृत्वा, सम्मानपूर्वकं स्वागतं चकार। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, मुनये आत्मनं सम्यक् निवेद्य, लक्ष्मणं संबोधितवान्—"लक्ष्मण, दृढं उत्तमं च काष्ठं आनय; वासाय रम्यं गृहं निर्मीयताम्, हृदयं हि अत्र रमते।" भ्रातुः वचनं श्रुत्वा सौमित्रिः विविधानि काष्ठानि आनीय, शत्रुहन्ता, छर्दिसम्पन्नं गृहम् अकारयत्। तं सम्यक् बद्धं रमणीयं गृहं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं पुनरुवाच—"सौमित्रे, अत्र गृह्ये मृगमांसं निवेदयामः; दीर्घायुषां वासविधिः कर्तव्यः।" "लक्ष्मण, मृगं हत्वा शीघ्रं आनय; शास्त्रविहितं धर्म्यं नियमं स्मर।" आज्ञां श्रुत्वा लक्ष्मणः, शत्रुहन्ता, तदनुसारं कृतवान्। पुनः रामः तम् उक्तवान्—"एषः कृष्णमृगः हविष्क्रियते; यज्ञं करिष्यामः, शीघ्रं कुरु, क्षणः हि गच्छति, दिवा च अस्तमुपैति।" ततः सौमित्रिः बलवान् कृष्णमृगं शुद्धं हत्वा ज्वलिते वह्नौ निक्षिप्य, सम्यक् पक्त्वा रक्तरहितं दृष्ट्वा, रामं व्याजहार—"कृष्णमृगः सम्पूर्णः, यथाविधि पक्तः; नरश्रेष्ठ, त्वं यज्ञं कुरु, त्वमेव तत्र कुशलः।" रामः तु संयतः धर्मात्मा मन्त्रविद् स्नात्वा, सर्वान् यज्ञान्तमन्त्रान् संक्षेपेण जपित्वा, सर्वान् देवगणान् पूज्य, निर्मलः अपारतेजाः, गृहम् प्रविष्टः हर्षपूर्णचित्तः। तत्र वैश्वदेवकर्म च, उग्रं वैश्णवकर्म च कृत्वा, गृहशान्त्यर्थं शुभानि कर्माणि आरब्धवान्।