सीता तदा हस्तौ संयोज्य वृक्षं प्रदक्षिणं कृत्वा तस्य समीपे निवेदयन्ती दृष्टा। रामः धर्मनिष्ठः प्रियंवदः लक्ष्मणं संबोध्य उवाच— "हे भरतस्य अनुज, सीतायाः सह अग्रे गच्छ।" अहं पश्चात् शस्त्रधरः गमिष्यामि, पुरुषश्रेष्ठः; यद् यद् जनकनन्दिनी फलमूलं पुष्पं वा इच्छेत्, तत् तस्यै यत्र हृदयम् रम्यते, तत्र दातव्यम्। एवं तयोः मध्ये गच्छन्त्या सीता, द्वयोः भ्रातृयोः मध्ये वर्तिनी, गजगौः इव द्वयोः महागजयोः मध्ये शोभमानाः, सर्वाणि वृक्षलताः पुष्पितानि पश्यन्ती सञ्चरन्ती। तदानीं सीता, या पूर्वं न दृष्टवती, बहून् शोभनान् पुष्पितान् वृक्षान् विलोक्य, सौम्यभावा रामं तान् विषये पृष्टवती। लक्ष्मणः सीतायाः वचनं कर्तुं उत्सुकः, विविधरेणुयुक्तां हंसक्रौञ्चनिनादितां नदीं ताम् आनयत्। तत्र जनकात्मजा नदीं रमणीं दृष्ट्वा हर्षिता, एकक्रोशपर्यन्तं गत्वा, रामलक्ष्मणौ बहून् उन्नतान् मृगान् हत्वा यमुनावने विचरन्तौ, मयूरगजसंयुक्ते रम्ये वने क्रीडित्वा, शोभनं तीरवनं प्राप्तौ, तत्र दुःखरहितौ स्थितौ। इदानीं पंचपञ्चाशः सर्गः श्रोतव्यः। इत्यायोध्याकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे पंचपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। रात्रिः यदा गताः, लक्ष्मणः तदा सुप्तः, रघुनन्दनः शनैः तम् जागारयत्। "सौमित्रे, वनचराणां मधुरः शब्दः शृणु; गन्तव्यः समयः इदानीम्, तपस्विन्।" भ्रातृणा यथाकाले जागारितः लक्ष्मणः निद्रालस्यं श्रान्तिं च त्यक्त्वा उत्तिष्ठत्। ततः सर्वे उत्थाय, शुभां नदीं जलम् स्पृष्ट्वा, मुनीनां निर्देशितमार्गे चित्रकूटं प्रति प्रस्थिताः। ततः सौमित्रिणा सह यथाकाले प्रस्थितः रामः सीतायाः कमलदललोचनायाः इदं वचनम् उवाच— "वैदेहि, सर्वतः दग्धवद् विकसितानि वृक्षाणि पश्य; शाल्मलीः पुष्पभारैः शीतकालान्ते झुकिताः।" "भल्लातकाः अपि विकसिताः, जनैः अनस्पृष्टाः, फलपर्णभारैः नमन्तः; निश्चितं अहं अत्र जीवितुं शक्ष्यामि।" "लक्ष्मण, पर्वतेषु घटशतपरिमाणानि मधुकोषाः मधुभिः पूर्णानि पश्य।" "नत्यूहोऽत्र कूजति, मयूरः प्रत्युत्तरं ददाति; पुष्पशय्यायुक्ते रम्ये वने।" "एष पर्वतः शिखरैः उन्नतः, गजगणैः अनुगतः, पक्षिसमूहैः गुञ्जितः, विविधशिलासु शोभितः।" "अत्र समतले रम्ये बहुवृक्षलतायुक्ते वने, हे प्रिये, चित्रकूटस्य पावने वने वयं क्रीडिष्यामः।" ततः सीतया सह गच्छन्तः, चित्रकूटं रम्यं पर्वतं प्राप्तवन्तः। तत्र विविधपक्षिसंयुक्तं, मूलफलसमृद्धं, सरोवरजलसमृद्धं शोभनं पर्वतम् आगम्य। "एष रम्यः तीरः, हे सौम्ये, बहुवृक्षलतायुक्तः; मूलफलसमृद्धः, अत्र वासाय योग्यः इव दृश्यते।" "महर्षयः अत्र शिलासु वसन्ति; अत्र वासः कर्तव्यः, प्रिये, सुखेन अत्र क्रीडामः।" ततः सीता, रामः, लक्ष्मणः, हस्तौ संयोज्य, आश्रमम् आगत्य वाल्मीकि महर्षिं प्रणम्य। महर्षिः धर्मज्ञः प्रमुदितः तान् "आसन्तु" इति आदरपूर्वकं सत्कृतवान्। ततः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः रामः सम्यक् परिचयम् दत्त्वा ऋषिं सम्बोधयत्। "लक्ष्मण, दृढं शुभं काष्ठं आनय; अत्र वासाय गृहं निर्मातव्यं, हृदयम् अत्र रम्यते।" सौमित्रिः तद्वचनं श्रुत्वा विविधं काष्ठं आनयित्वा, शत्रुनिग्रहः, पत्रशालां निर्मितवान्। तां सुसंयुक्तां शोभनां शालां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रत्याह— "अत्र शालायाम् मृगमांसं समर्पयाम; गृहारम्भकृत्यं दीर्घायु कामानां कर्तव्यम्।" "मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; शास्त्रानुसारं धर्मं चिन्तय।" भ्रातृवचनं विज्ञाय, लक्ष्मणः शत्रुनिग्रहः तदनुसारं कृतवान्, रामः पुनः तम् उवाच। "एष कृष्णमृगः हविष्यः भवतु; यज्ञं करिष्यामः; शीघ्रं कुरु, कालः क्षिप्रं गच्छति।" ततः सौमित्रिः बलवान् कृष्णमृगं हत्वा, शुद्धं कृत्वा ज्वलिते अग्नौ स्थापितवान्। तस्य पक्वं रक्तरहितं मांसं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः राघवम् उवाच— "कृष्णमृगः सम्पूर्णं पक्वः, नरश्रेष्ठ; यज्ञं समर्पय, त्वं विधिविद्।" रामः संयतात्मा, धर्मज्ञः, मन्त्रविद्, स्नानं कृत्वा, यज्ञस्य समापनमन्त्रान् संक्षेपेण जपितवान्। सर्वदेवगणान् पूज्य, शुद्धः, अपरिमेयतेजाः रामः, हर्षपूर्णमनाः शालां प्रविष्टवान्।