रामः सीता लक्ष्मणश्च यमुनां नदीं गच्छन्तः दक्षिणं तटं प्राप्तवन्तः। तत्र सीता, अञ्जलिं कृत्वा, कालिन्द्यै प्रार्थयति—“यदा रामः इक्ष्वाकु-रक्षितां नगर्यां प्रत्यागच्छति, तदा पुनः मिलित्वा शुभं भवतु।” ततः शोभनया तरङ्गयुक्तया शीघ्रप्रवाहया यमुनया तारा-रहितया तटीं प्राप्त्य सीता नौकायाः साहाय्येन नदीं तरति। यमुनातटे बहुवृक्षान् दृष्ट्वा, तं वनं परित्यज्य, ते यमुनावनात् निर्गच्छन्ति। ततः श्यामं वटवृक्षं शीतलच्छायं हरितपत्रयुक्तं समीपं गत्वा, वैदेही तं वृक्षं प्रणम्य वदति—“नमस्ते महावृक्ष! पतिव्रतधर्मः मे सफलः भवतु, कौसल्यां च सुत्रां च पुनः पश्येयम्।” सीता अञ्जलिं कृत्वा वृक्षं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रार्थनां करोति। तस्याः निष्कलङ्कायाः आचरणं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं स्निग्धं धर्मज्ञं च सम्बोधितवान्—“लक्ष्मण, भर्तृ-भ्राता, सीतां गृहीत्वा अग्रे गच्छ। अहं पश्चात् शस्त्रधारी गमिष्यामि; यद् यद् जनकस्य कन्या फलं पुष्पं वा इच्छति, तत् तस्यै यत्र हृदयम् रमते तत्र दत्तव्यं।” एवं गच्छन्तः, जनकस्य कन्या तयोः मध्ये गच्छति। सा महागजिन्याः मध्ये द्वौ महागजौ इव शोभते, सर्वाणि वृक्षाणि, गुल्मानि, पुष्पितलतानि च दृष्ट्वा गच्छति। तत्र तया नूतनानि शोभनानि पुष्पितवृक्षाणि दृष्ट्वा, सीता रामं तेषां विषये पृच्छति। लक्ष्मणः सीतायाः वचनं पूर्णं कर्तुं उत्सुकः, विविधरेणुयुक्तं हंसक्रौञ्चनिनादितं सरित्पथं ताम् नेतुम् आरभते। तत्र जनकनन्दिनी नदीं दृष्ट्वा हर्षिताभवत्। ततः एकं क्रोशं गत्वा, राम-लक्ष्मणौ बहून् श्रेष्ठान् मृगान् हत्वा, यमुनावने विचरन्ति। तत्र मयूरैः गजैः च रम्यं वनं दृष्ट्वा, शोभनं सरित्पार्श्वस्थं निकुञ्जं प्राप्तवन्तः, तत्र दुःखरहिताः विश्राम्यन्ति। इत्येवम् पंचपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। शृणु षट्षष्टितमं सर्गम्। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे पंचपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। रात्रिः यदा गतवती, लक्ष्मणः सुप्तः तदा रघुनन्दनः शनैः तं जागारयति। “सौमित्रे, वनजीवन्तूनां मधुरं शब्दं शृणु; समयः आगतः, महातपस्विन्, गन्तुं उचितः।” भ्रातृवचनात् यथाकालं जागारितः लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां च त्यक्त्वा, यात्रा-क्लान्तिं विस्मरति। ततः सर्वे जलं स्पृष्ट्वा, मुनिनिर्दिष्टं पथं गत्वा चित्रकूटं प्रति प्रस्थितवन्तः। यथाकालं सौमित्रिणा सह गच्छन् रामः पद्मलोचनां सीतां प्रति वदति—“वैदेहि, सर्वत्र वृक्षाः पुष्पिताः अग्निशिखावद् शोभन्ते; शाल्मलि-वृक्षाः शिशिरान्ते स्वपुष्पैः भारिताः। भल्लातक-वृक्षाः अपि फलपत्रैः नमन्ति, मानवैः न स्पृष्टाः; अत्र वासः संभवति। लक्ष्मण, पर्वतेषु पुटमात्राणि मधुकोषाः दृश्यन्ते, मधुना पूर्णानि। नत्यूहो घोषयति, मयूरः प्रत्युत्तरं ददाति, पुष्पशय्यायुक्ते रम्ये वने। एष पर्वतः शिखरैः उन्नतः, गजसंघैः अनुगतः, पक्षिसमूहैः घोषितः, रम्यपर्वतान्तरेण शोभितः। अत्र समतले भूमौ, वृक्षसमूहेन आच्छादिते, वयं चित्रकूटे पुण्ये वने रमिष्यामः।” सीतया सह गच्छन्तः, चित्रकूटं मनोहरं पर्वतं प्राप्तवन्तः। तत्र विविधपक्षिसंयुक्तं, मूलफलसमृद्धं, सरोवरनदीयुक्तं शोभनं पर्वतं दृष्ट्वा रामः वदति—“एष रम्यः तटः, बहुवृक्षलतान्वितः, मूलफलसमृद्धः, वासाय योग्यः। अस्य शिलातले महर्षयः निवसन्ति; अत्र वासः क्रियते, रम्यं वने रमामहे।” सीता, रामः, लक्ष्मणः च अञ्जलिं कृत्वा वाल्मीकिं मुनिं अभिगम्य नमन्ति। महर्षिः धर्मज्ञः हर्षितः तान् “आसत” इति सत्कारं कृत्वा, स्नेहम् दर्शयति। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, यथाविधि आत्मनं परिचय्य, मुनिं प्रति वदति—“लक्ष्मण, दृढं उत्तमं काष्ठं आनय; अत्र वासाय गृहम् निर्मातव्यं, मनः अत्र रमते।” सौमित्रिः तद्वचनं श्रुत्वा, विविधं काष्ठं आनयित्वा, शत्रुनिग्रहः पत्रशालां निर्मितवान्। तां सुशृङ्खलितां शोभनां शालां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं प्रति वदति—“सौमित्रे, अत्र शालायां मृगमांसं निवेदयामः; वासाय विधिविधानं कर्तव्यम्, दीर्घायुषः कामनया। मृगं हत्वा शीघ्रं आनय, लक्ष्मण; शास्त्रविधिः धर्मः स्मर्तव्यः।” लक्ष्मणः भ्रातृ-वचनं श्रुत्वा, शत्रुनिग्राही, यथाज्ञं कृतवान्। ततः रामः पुनः वदति—“एष कृष्णमृगः हविषः क्रियताम्; यज्ञः क्रियते। शीघ्रं कुरु, सौम्य, काले क्षणः गच्छति, दिनं अपि शीघ्रं यान्ति।” एवं रामः, सीता, लक्ष्मणश्च धर्मपूर्वकं चित्रकूटे रम्ये वने निवासाय पत्रशालां निर्माय, मुनिसंस्कारं कृत्वा, धर्मानुष्ठानं आरभन्ते।