रामः तु तत्र काठिन्ययुक्तौ तूणौ शस्त्रैः सह तटाकमुपरि स्थापयित्वा, प्रथमतः सीतां समुपवेश्य, लक्ष्मणेन सह तं तटाकं गृहीत्वा स्थितः। ततः वीरौ दशरथात्मजौ तौ, कालीन्द्यामध्यम् आगत्य, तां नदीं समतिक्रम्य, सीता नमस्कारं कृत्वा प्रार्थयामास। "नमस्ते देवि, त्वां सुरक्षितया पारयामि, पतिव्रताव्रतं च मम रक्ष्यताम्। सहस्रगवां शतघटमद्यम् उपहर्त्स्यामि।" पुनः सा प्राञ्जलिः कालीन्द्यै प्रार्थयामास— "यदा रामः इक्ष्वाकुरक्षितां पुरीम् प्रतिनिवर्तते तदा पुनः नमः।" दक्षिणतीरं सम्प्राप्य, शोभनया सीतया सह तेन तटाकेन शीघ्रगामिनीं, स्फटिकसमानां, तरङ्गमालिनीं यमुनां नदीं तीर्णाः। बहुवृक्षसंवृतं तं यमुनातीरेण वनं गत्वा, तं तटाकं परित्यज्य, तस्माद् यमुनावनात् निर्गताः। ततोऽनन्तरं तमालच्छायायाम्, शीतलशाखाभिः, हरितपर्णसंवृतायाम् वटवृक्षस्याधः उपविविशुः। तं वटवृक्षं समीपं गत्वा, वैदेही इदं वचनमब्रवीत्— "नमस्ते महावृक्ष, पतिव्रताव्रतम् मे सम्पद्यताम्, कौसल्यां च कीर्तिमतीं सुमित्रां च पुनः पश्येयम्।" एवं प्राञ्जलिः सा वृक्षं प्रदक्षिणीकृत्य प्रार्थयामास। तस्याः निष्कलङ्कायाः प्रार्थनां दृष्ट्वा, रामः स्नेहयुक्तः धर्मनिष्ठश्च लक्ष्मणं सम्बोधितवान्— "लक्ष्मण, सीतां गृहीत्वा त्वं पुरतः गच्छ, भरतस्यानुज। अहं पश्चात् शस्त्रपाणिः गमिष्यामि; यत् किञ्चिद् फलम् पुष्पं वा जानक्याः कामनुसारं, तत् वैदेह्यै यत्र हृदयम् इच्छति तत्र दद्यात्।" एवं तयोः मध्ये जानकी गच्छन्ती, सुभगया गजस्त्रियाः मध्ये इव महागजयोः मध्ये गतवती, सर्वाणि वृक्षलतानि पुष्पवत्यः च निरीक्षन्ती। नानाविधानि पूर्वं अदृष्टानि रमणीयानि पुष्पितवृक्षानि दृष्ट्वा, सौम्या सीता रामं तेषां विषये पप्रच्छ। तस्याः वचनस्य पूर्त्यर्थं, लक्ष्मणः विविधशुक्तिसंकुलां, हंसक्रौञ्चनिनादयुतां सरितं तां प्रापयामास। तत्र जनकात्मजा सा सरितं विलोक्य हृष्टा बभूव। ततः एकक्रोशमात्रं गत्वा, रामलक्ष्मणौ बहून् शूरमृगान् हत्वा, यमुनावने विचरन्तौ, मयूरैः गजैः च पूर्णे रम्ये वने क्रीडित्वा, मनोहरं तटाकवनं सम्प्राप्य, शोकविवर्जिताः तत्र न्यवसन्। इति श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे पंचपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। अथ षट्षष्टितमं सर्गं शृणु। रात्र्यां व्यतीतायां, लक्ष्मणः सुप्तः सन्, रघुनन्दनः तं शनैः प्रबोधयामास। "सौमित्रे, शृणु वनचराणां मधुरस्वरान्; समयः सम्प्राप्तः, वयं गन्तव्यं, महातपस्विन्।" भ्रातुः समये प्रबोधितः लक्ष्मणः निद्रां तन्द्रां च श्रमं च विहाय उत्तस्थौ। ततः सर्वे, नदीस्य पुण्यं जलं स्पृष्ट्वा, मुनिभिः निर्दिष्टां दिशं चित्तरकूटं प्रति जग्मुः। ततः समये सम्यक् सौमित्रिणा सह प्रस्थितः रामः, कमलपत्रलोचनां सीतां सम्बोधितवान्— "वैदेहि, पश्य सर्वतो वृक्षान्, अग्निशिखासमानान्, शाल्मलीनां पुष्पभारान् शिशिरेऽन्ते। पश्य, पुष्पफलभारैः नमितान्, मानवैरनुपस्पृष्टान्, फलशाखिनः भल्लातकान्; अत्र वासः शक्यते मया। लक्ष्मण, पश्य पर्वतेषु कुम्भमात्राणि मधुकोष्ठानि, मधुपैः पूरितानि। अत्र नट्यूहकुक्कुटः कूजन्ति, मयूरः प्रत्युत्तरं ददाति, पुष्पशय्यायुक्ते रम्ये वने। पश्य, पर्वतः शिखरैः उन्नतः, गजगणैः अनुसृतः, पक्षिसंघैः निनादितः, शिखरशोभितः। अत्र समतले रम्ये बहुवृक्षसंवृते स्थले, वयं रमिष्यामः प्रिये, पुण्ये चित्रकूटवने।" एवं सन्दर्शयन् सीतया सह सः चित्रकूटं रमणीयं पर्वतं प्राप्नोत्, यः मनोहरः। तत्र सम्प्राप्ताः, बहुविहंगमसंकीर्णे, मूलफलसम्पूर्णे, सरोवरजलसमृद्धे रमणीये पर्वते। "इयं रम्या तीरा, प्रिये, बहुवृक्षलतासंवृता, मूलफलसमृद्धा, अस्माकं वासाय योग्यतेव दृश्यते।" शिलासु मुनिसंवासः, अत्र वयं वत्स्यामः, प्रिये, रमिष्यामश्च। एवं सीता रामलक्ष्मणौ प्राञ्जलयः वाल्मीक्याश्रमं समुपसृत्य, वाल्मीकिं प्रणेमुः। महर्षिः धर्मज्ञः तान् हृष्टः सत्कारपूर्वकं उपवेशनं चकार। ततः महाबाहुः लक्ष्मणज्येष्ठः मुनये स्वनाम परिचयपूर्वकं वदति स्म। "लक्ष्मण, दृढं श्रेष्ठं च काष्ठं आनय; आश्रमं निर्मार्जय, हृदयं चात्र वासे रमते।" तस्य वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः नानाविधानि दारूणि आनयित्वा, शत्रुनाशनः पर्णशालां निर्ममाथ। तां सम्यक् बद्धां रम्यां पर्णशालां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणं सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत्— "इह मृगमांसं पर्णशालायां निवेदयामः, सौमित्रे; वासविधिः दीर्घायुष्यकामैः कर्तव्यः।