तत्र तां रजनीं व्यतीत्य, राघवौ रिपुघ्नौ महर्षिं प्रणम्य गिरिं प्रति प्रस्थितवन्तौ। महर्षिः भरद्वाजः तयोः गमनार्थं मङ्गलं कृत्वा, तौ पुत्रवत् पश्यन् अनुगतः। ततः तपोबलसम्पन्नः महर्षिः भरद्वाजः सत्यधृतये रामाय वाक्यम् अब्रवीत्— “गङ्गायमुनयोः संगमं प्राप्त्वा, हे नरश्रेष्ठ, पश्चिमगामिनीं कालिन्दीं पथि अनुयातव्यम्। ततः शीघ्रवाहिनीं कालिन्दीं प्राप्य, तस्याः पुरातनं पुण्यतीर्थं दृष्ट्वा, राघवौ तद् वीक्षितवन्तौ। तत्र नौकां कृत्वा, तां दीप्तां नदीं तीर्त्वा, हरितपत्रसमृद्धं महद् वटवृक्षं प्राप्स्यथः। स वृक्षः बहुवृक्षसमवायः, श्यामः, सिद्धनिषेवितः; तत्र सीता अञ्जलिं कृत्वा, शुभाशिषः उच्चारयेत्। तं वृक्षं प्राप्त्वा, स्थातुं वा गन्तुं वा शक्यं; ततः एकक्रोशमात्रं गत्वा, नीलवनं द्रक्ष्यथः। तद् वनं शाल्मलिपलाशकदलीकदम्बयुतं, यमुनातटबांसमिश्रितं; अहं तं चित्रकूटमार्गं बहुवारं गतवान्। स मार्गः सुखः, स्निग्धः, अग्निविनिर्मुक्तश्च” इति मार्गं वर्णयित्वा, महर्षिः निवृत्तम्। रामेण सम्यक् प्रत्युत्तरं दत्त्वा, ‘एवं भवतु’ इति उक्त्वा, तेन विसृष्टः महर्षिः निवर्तितः। तस्मिन् गच्छति, रामः लक्ष्मणम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्— “धन्यावयं, सौमित्रे, यद् ऋषिणा अस्मासु कृपा दर्शिता” इति। एवं तौ बलवन्तौ बुद्धिमन्तौ च मन्त्रयन्तौ, सीतां पुरतः स्थाप्य, कालिन्दीं प्रति जग्मतुः। शीघ्रवाहिनीं कालिन्दीं प्राप्त्वा, तत्र दारुणां नौकां काष्ठसंघातात् निर्मितवन्तौ। तां शुष्कबांसैः मूलैश्च छाद्य, बलवान् लक्ष्मणः वेतसजम्बूनां शाखाः छित्त्वा, सीतायै सुखासीनं कृतवान्। तत्र रामः सीतां शुभां श्रीमिव सिंहासने स्थापयामास। धनुषी शरांश्च नौकायाम् स्थापयित्वा, सीतायाः समीपे वस्त्राणि चोष्णकवचानि च न्यवेशयत्। तत्र रामः कठोरकुण्डिकां शस्त्रैः सह स्थाप्य, पूर्वं सीतां उपवेश्य, तौ भ्रातरौ नौकां गृहीत्वा समुपविशताम्। ततः तौ वीरौ दशरथात्मजौ तां नदीं तरन्तौ, मध्यदेशे प्राप्ते, सीता प्रणम्य कालिन्दीं देवीमिदं प्राह— “नमस्ते देवि! सुखेन मां पारय; पतिव्रत्यं रक्ष्यताम्। सहस्रगवां शतानां मद्यकुम्भानां च तव पूजां करिष्यामि। रामः पुनर्यदा इक्ष्वाकुपालितां पुरीं प्रतिनिवर्तते, तदा पुनः नमः।” इति। एवं प्रार्थ्य, सौम्या सीता नौकया तं शीघ्रवाहिनं, तरङ्गितं, दीप्तं यमुनां तीर्त्वा, तटं दक्षिणं प्राप्य, तं वनं विविशुः। तौ तटस्थवृक्षसमाकीर्णां यमुनां तीर्त्वा, नौकां परित्यज्य, यमुनावनात् निर्गत्य, श्यामं शीतलच्छायं वटवृक्षं समीपं उपविश्य, तत्र वैदेही अञ्जलिं कृत्वा वटवृक्षं प्रति प्रार्थयामास— “नमस्ते वटवृक्ष महाबल! पतिव्रत्यं मे रक्ष्यताम्, कौसल्यां सुमित्रां च पुनः पश्येयम्” इति। सा सीता तं वृक्षं प्रदक्षिणं कृत्वा, तस्याः प्रार्थनां पश्यन्, रामः लक्ष्मणं प्राह— “सीतां पुरतः कृत्वा त्वं गच्छ, भरतस्यानुज।” अहं पश्चात् शस्त्रधारी यास्यामि; यद् यद् सीता काङ्क्षति फलमुष्पुष्पं वा, तत् तस्यै प्रयच्छ। एवमुक्त्वा, तौ भ्रातरौ सीतां मध्ये स्थाप्य, वनमार्गे प्रस्थितवन्तौ। सा सीता, इव कुमारी गजशावकयोः मध्ये, तयोः मध्ये गच्छन्ती, कदाचित् कदाचित् वृक्षलतापुष्पाणि निरीक्षन्ती गच्छति स्म। अनपश्यन्त्या पूर्वं दृष्टान्, सुमधुरपुष्पसमृद्धान् वृक्षान् दृष्ट्वा, सीता रामं तान् वृक्षान् विषये पृच्छति स्म। तस्याः वाक्यं पूर्त्यर्थं लक्ष्मणः विविधवर्णरेणुभिः, हंसक्रौञ्चनिनादयुतया नदीं प्रति नीतवान्। तत्र जनकनन्दिनी तां नदीं दृष्ट्वा हृष्टा, ततः एकक्रोशमात्रं गत्वा, रामलक्ष्मणौ बहून् शुभांश्च मृगान् हत्वा, यमुनावनं विचरन्तौ, मयूरहस्तिह्रदनिनादयुक्तं रम्यं वनं दृष्ट्वा, शोकविनिर्मुक्तौ तत्र रम्ये वने न्यवसताम्। एवं पञ्चपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। अयोध्याकाण्डे वाल्मीकीय रामायणे। तत्र रजनीं व्यतीत्य, लक्ष्मणः सुप्तः सन्, रघुनन्दनः शनैः तम् अवबोधयामास। “सौमित्रे, शृणु वनचराणां मधुरध्वनिं; समयः प्रस्थितुं, महातपस्विन्।” इति रामवाक्येन सम्यक् समये बोधितः लक्ष्मणः, निद्रां तन्द्रां च श्रमं च त्यक्त्वा, उत्थितः। ततः सर्वे जलं स्पृष्ट्वा, मुनिभिः निर्दिष्टं चित्रकूटमार्गं प्रतिपद्य, गन्तुं आरब्धवन्तः।