तत्र रम्ये पुण्ये च वनप्रदेशे, बहुवृक्षफलसमृद्धे, गजगणाः हरिणसमूहाः च सर्वत्र विचरन्ति। राघव, तं वनसीम्नि, नदीतीरेषु, शैलकुतेषु च तान् गजगणान् हरिणसमूहान् च पश्यसि। सीतया सह विचरन्, तव हृदयम् प्रमोदं यास्यति—तस्मिन शुभे भूमौ, हर्षितैः बकैर् कोकिलैः च घोषिते, मदोन्मत्तैः हरिभिः गजैः च पूर्णे, रम्यं आश्रमं प्राप्स्यसि। सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे श्रूयताम्। तत्र रात्रिं व्यतीत्य, तौ भ्रातरौ शत्रुसूदनौ महर्षिं प्रणम्य पर्वतस्य दिशं प्रस्थितौ। महर्षिः तयोः यात्रा-सिद्ध्यर्थं आशीर्वादं कृत्वा, पुत्रवत् तान् अनुगच्छन् पृष्ठतः स्थितः। ततः तेजस्वी महर्षिः भारद्वाजः सत्यवीर्ये रामे वाक्यम् उदाहरत्— "गङ्गायमुनयोः संगमं प्राप्त्वा, हे नरश्रेष्ठ, पश्चिमगामिनीं कालिन्दीं नदीं अनुसर। ततः शीघ्रगामिनीं कालिन्दीं प्राप्य, तस्य नदीस्नानस्थलं पुरातनं पुण्यं दृष्ट्वा, तौ रघुनन्दनौ तत्र स्थितौ। तत्र, काष्ठानां गुच्छेन नौकां कृत्वा, दिव्यां नदीं तर। ततः हरितपत्रयुक्तं विशालं वटवृक्षं प्राप्त्वा— सर्ववृक्षैः संयुक्तं, श्यामं, सिद्धैः सेवितं तं वटं प्राप्त्वा, सीता अञ्जलिं कृत्वा शुभं वचनं ब्रूयात्। तं वृक्षं प्राप्त्वा, स्थातुम् वा गन्तुम् वा शक्यं; ततः क्रोशमात्रं गत्वा, नीलं वनं द्रक्ष्यसि। तद् वनं सुन्दरं, पलाशवृक्षैः बदरैः च संयुक्तं, यमुनायाः बांसैः च मिश्रितं; तं पथं चित्रकूटं प्रति अहं बहुशः गतः। स पन्थाः सुखः, सौम्यः, अग्निभयः रहितः। इति मार्गं वर्ण्य, महर्षिः निवर्तितः। रामः सविनयम् ‘एवमस्तु’ इति प्रत्युक्त्वा, महर्षिणा विसृष्टः, निवृत्तः। तस्मिन् निवृत्ते महर्षौ, रामः लक्ष्मणं प्रति वदति—"सौमित्रे, महर्षिः अस्मान् यथा कृपां दर्शयति, अस्माकं सौभाग्यं महत्।" इति तौ वीरौ बुद्धिमन्तौ परस्परं संवादं अकुर्वताम्। सीतां पुरः स्थाप्य, तौ कालिन्दीं नदीं प्रति गतौ। शीघ्रगामिनीं कालिन्दीं प्राप्त्वा, तौ काष्ठानां गुच्छात् महानौकां अकुर्वताम्। शुष्कबांसैः आवृत्य, मूलैः च आवेष्ट्य, दृढः तत्र कुटिलकाण्डं जम्बुवृक्षशाखां च संगृहीतवान्। लक्ष्मणः तान् छित्वा, सीतायै सुखासनं निर्मितवान्; रामः दशरथनन्दनः तत्र प्रियां सीतां भाग्यपीठे स्थापयामास। धनुः शराणि नौकायां स्थापयामास, सीतायाः पार्श्वे वस्त्राणि च ऊष्णवस्त्राणि च। नौकायां रामः दृढं तूणीरं शस्त्रैः सह स्थापयामास; प्रथमं सीतां स्थाप्य, तौ नौकां गृहीत्वा स्थितौ। ततः तौ दशरथस्य वीरसुतौ नदीं तरन्तौ; मध्यं कालिन्दीं प्राप्त्वा, सीता प्रणामं अकुरुत। "नमस्ते देवी! अहं सुरक्षितं पारं गच्छेयम्; पतिव्रतधर्मः मे रक्षितः भवतु। सहस्रगोभिः शतपात्रमद्यम् तव पूजनं करिष्यामि।" "नमस्ते, राघवः इक्ष्वाकुपालितां पुरीं प्रतिगच्छति यदा।" इति सीता अञ्जलिं कृत्वा कालिन्द्यै प्रार्थनां अकुरुत्। दक्षिणतीरं प्राप्त्वा, रमणीया सीता नौकया तं दीप्तं शीघ्रगामिनं तरङ्गयुक्तं नदीं तीर्त्वा। तीरवृक्षसमृद्धं यमुनां नदीं तर्त्वा, नौकां परित्यज्य, यमुनावनात् निर्गतौ। श्यामं, शीतलम्, हरितपत्रयुक्तं वटवृक्षं अधस्तात् उपविशतौ; तत्र वटं समीपं गत्वा, वैदेही इदं वचनं अब्रवीत्— "नमस्ते महावृक्ष! पतिव्रतधर्मः मे रक्षितः भवतु, कौसल्यां च सुमित्रां च पुनः पश्येयम्।" इति सीता अञ्जलिं कृत्वा वृक्षं प्रदक्षिणं अकुरुत्। तत्र सीतां निर्दोषां याचतीं दृष्ट्वा, रामः स्नेहयुक्तः धर्मनिष्ठः लक्ष्मणं प्रति वदति—"सीतां गृहीत्वा अग्रे गच्छ, हे भरतानुज।" "अहं शस्त्रधारी पृष्ठतः गमिष्यामि; यद् फलं पुष्पं वा जनकात्मजा इच्छेत्—" "—तत् वैदेह्यै यत्र हृदयं रम्यते तत्र ददातु।" इति तौ यत्र गच्छतः, जनकात्मजा तयोः मध्ये गच्छति। सा रम्या गजगामिनी तयोः वीरयोः मध्ये गच्छन्ती, प्रत्येकं वृक्षं, लतां, पुष्पितं वनस्पतिं च पश्यति। नवदृष्टानि रम्याणि पुष्पितानि वृक्षाणि दृष्ट्वा, सीता मृदु स्वभावा रामं तेषां विषये पृच्छति। सीतायाः वचनं सम्पूर्णं कर्तुम् उत्सुकः लक्ष्मणः तां विविधशिलासंपन्नां, हंसबकनिनादितां नदीं प्रति नेतुम् आरभत। तत्र जनकस्य कन्या नदीं दृष्ट्वा हर्षं अनुभूय, क्रोशमात्रं गत्वा, तौ रामलक्ष्मणौ— बहून् श्रेष्ठान् मृगान् हत्वा, यमुनावने विचरन्तौ; तं रम्यं वनं मयूरगजसंयुक्तं अनुभूय, रम्ये नदीतीरे कुंजे सुखेन स्थितौ, दुःखरहितौ। श्रीमत् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे पंचपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः; षट्षष्टतमः सर्गः आरभ्यते। रात्रिं व्यतीत्य, लक्ष्मणः सुप्तः; तदा रघुनन्दनः शनैः तं जागारयत्।