रामः सौमित्रिणा सीतया च सह तं मुनिं पावकसमिद्धिं ददर्श। सः रामः, सुमित्रपुत्रेण सीतया च सहितः, कृताञ्जलिः स मुनिं विनयपूर्वकं प्रणनाम। अथ लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता रामः मुनये आत्मानं निवेदयामास—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ रामः लक्ष्मणश्च। एषा मम धर्मपत्नि वैदेही जनकनन्दिनी, या निर्दोषा मम अनुगता वने तपोवनवासिनी। अस्य मे प्रियस्यानुजः सौमित्रिः, पितुः निर्वासितः, व्रतस्थः अयमपि मया सह वनमागतः। भगवन्, पितुः आदेशेन वयं वने प्रविश्यामः, तत्र केवलं धर्ममाचरिष्यामः, मूलफलैः जीविष्यामः।" प्राज्ञस्य रामस्य वचनानि श्रुत्वा धर्मात्मा मुनिः तस्मै गाम्, अर्घ्यम्, आपः च उपाहरत्। तपसा तप्तः स मुनिः तान् विविधैः वन्यैः भोज्यैः, मूलैः, फलैः च तर्पयामास, निवासं च तत्र विधाय दत्तवान्। सर्वतः मृगपक्षिसंयुक्तः मुनिः रामं आगतम् आदरसम्पन्नं सत्कारं कृत्वा प्रणनाम। तस्मिन्नार्घ्यं दत्त्वा रामं समासीनं कृत्वा भरद्वाजः धर्मयुक्तानि वचनानि अब्रवीत्—"काकुत्स्थकुलसम्भूत! चिरात् त्वां अत्र आगतम् पश्यामि; तव निर्वासनस्य, हेतुरहितस्य, वार्ता मया श्रुता। अत्रैव महतीनां नदीनां संगमे रम्ये पुण्ये च देशे एकान्तवासः अस्ति; तत्र भगवन्तः सुखेन वसन्तु।" भरद्वाजस्य वचः श्रुत्वा सर्वभूतहिते रतः राघवः शुभानि वाक्यानि प्रत्युवाच—"भगवन्, नगरजनपदवासिनः समीपस्थाः; मां अत्र दृष्ट्वा तेऽपि आश्रममेतत् आगमिष्यन्ति। जनाः वैदेहीं मां च द्रष्टुम् आगमिष्यन्ति; एतस्मात् कारणात् अत्र वासं न इच्छामि। भगवन्, पश्य तस्याः आश्रमस्य उत्तमं देशं पार्श्वे; तत्र जनकात्मजा वैदेही सुखार्हा रमिष्यति।" शुभवचनानि श्रुत्वा महर्षिः भरद्वाजः राघवाय अर्थयुक्तानि वचनानि उवाच—"इतः दश क्रोशान्तरं पर्वतः अस्ति, तत्र त्वं वत्स्यसि; स पुण्यः, महर्षिभिः सेवितः, सर्वतः रमणीयः। सः चित्रकूट इति प्रसिद्धः, गवां वानरशार्दूलानां मर्कटशार्दूलानां च निवासः, गन्धमादनसदृशः। यावत् पुरुषः चित्रकूटशिखराणि पश्यति, तावत् सः पुण्यं प्राप्नोति, पापे मनः न स्थापयति। अत्र बहवः मुनयः शतम् वर्षाणि उपवसन्ति; ते तपसा कपालशिरोवस्त्रैः स्वर्गलोकं गताः। अहम् मन्ये, अयं एकान्तवासः तव सुखदः भविष्यति; अत्र वा, वने वा वस, राम, मया सह।" ततः धर्मज्ञः भरद्वाजः प्रियं अतिथिं रामं सीतया लक्ष्मणेन च सह सर्वैः कामैः सत्कृत्य पूजयामास। यदा रामः प्रयागे महर्षिं समुपेत्य आगतः, तदा तेषां तत्र रात्रिः अद्भुतकथाभिः व्यतीता। काकुत्स्थकुलसम्भूतः रामः, सुखसंस्कारः, सीतया तृतीया रम्ये भरद्वाजाश्रमे सुखेन तां रात्रिं व्यतीतवान्। रात्र्यां व्यतीतायां, पुरुषर्षभः रामः भरद्वाजं तपसा दीप्तम् उपसंगम्य उवाच—"भगवन्, तव आश्रमे रात्रिं याप्य, वयं इदानीं गन्तुम् अनुमतिं याचामहे।" रात्रौ व्यतीतायाम् भरद्वाजः उवाच—"चित्रकूटं गच्छ, मधुमूलफलसम्पन्नम्। अहम् मन्ये, तत् स्थलं तव वासाय योग्यं, नानापक्षिसंकीर्णं, किन्नरभुजगसेवितम्। मयूरनादितं, नागराजैः सेवितं, चित्रकूटं गिरिं प्राप्नुहि। सः पुण्यः रम्यः, बहुमूलफलसम्पन्नः; तत्र गजानां मृगाणां च संघाः सर्वतः विचरन्ति। तान् संघान् पश्यसि, राघव, वनान्ते विचरन्तः; तत्र नदीतीराणि, शैलकन्दराः, गिरिप्रवाहाश्च दृश्यन्ते। सीतया सह विचरन् तव हृदयं हृष्यति; तस्मिन् पुण्ये स्थले, क्रौञ्चकोकिलनिनादिते, मदोन्मत्तमृगगजसंघाकीर्णे, रम्यं आश्रमं प्राप्स्यसि।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पंचपञ्चाशत्तमः सर्गः शृणु। तत्र रात्रिं याप्य, तौ भ्रातरौ रिपुघ्नौ महर्षिं प्रणम्य पर्वतं प्रति प्रस्थितवन्तौ। महर्षिः तयोः गमनार्थं शुभमङ्गलं कृत्वा, तौ यथा पितरौ पुत्रान् तथा अनुगम्य प्रेषयामास। तदा तपसा दीप्तः भरद्वाजमहर्षिः सत्यधृतये रामाय इदं वचनम् अब्रवीत्—"गङ्गायमुनयोः संगमम् आगत्य, हे नरश्रेष्ठ, पश्चिमगामिनीं कालिन्दीं अनुयास्यसि। ततः शीघ्रगामिनीं कालिन्दीं प्राप्य, तस्याः पुरातनं पुण्यतीर्थं दृष्ट्वा, रघुनन्दनौ तद् अवलोकयिष्यतः। तत्र नौकां कृत्वा, तं दिव्यं नदीं तरिष्यसि; ततः हरितपत्रेण वटवृक्षेण महता युक्तं स्थलं प्राप्य—बहुवृक्षसमृद्धं, तमसं, सिद्धसेवितम्—तत्र सीता कृताञ्जलिः शुभानि वचांसि वदेत्।