रामः लक्ष्मणः च सीता च प्रयागं प्रविश्य, तत्र महात्मानं भारद्वाजं ऋषिं शिष्यमण्डलैः परिवृतं, नियमपरायणं, तपसा प्राप्तदर्शिनं च दृष्टवन्तः। तं तपस्विनं यज्ञाग्निम् उपास्य, रामः सौमित्रिणा सीतया च सह कृताञ्जलिः सन्मानं कृतवान्। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, ऋषिं परिचयम् दत्तवान्—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ रामः लक्ष्मणः च। एषा मम पत्नी वैदेही, जनकस्य धर्मात्मजा; सा निरपराधा, मम अनुगता तपोवनं प्रविष्टा। सौमित्रः, मम प्रियः अनुजः, पितृनिर्देशेन वनवासाय मया सहागतः; स धर्मनिष्ठः भ्राता मम अनुगतः। भगवन्, पितुः आज्ञया वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्मं आचरिष्यामः, मूलफलैः जीविष्यामः।" रामस्य विवेकिनः वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा ऋषिः तस्मै गौः, हविः, जलं च उपनयितवान्। स तपसा दग्धः, विविधं वन्यं भोजनं, मूलानि, फलानि च दत्त्वा, तेषां निवासं अपि रचितवान्। मृगपक्षिसाधुसंवृतः ऋषिः रामं आगतम् आदरपूर्वकं सत्कारं कृत्वा अभिवादनं च अकरोत्। तस्य हविः प्राप्त्वा, रामं उपवेश्य, भारद्वाजः धर्मपूर्णं वचनं अब्रवीत्—"काकुत्स्थवंशज, चिरकालात् त्वां दृष्टवान्; तव अनर्थकं वनवासं श्रुतवान्। एषः संगमः महतीनां नदीनां, पुण्यः रम्यः च; अत्र भवतः सुखेन वसन्तु।" एवं भारद्वाजेन उक्तः, रामः सर्वहिते रतः, शुभं वचनं प्रत्युवाच—"भगवन्, नगरजनपदाः समीपस्थाः; मां अत्र दृष्ट्वा, ते मुनिवाटिकां आगमिष्यन्ति। जनाः वैदेहीमां मां च द्रष्टुं आगमिष्यन्ति; अतः अत्र वासं न इच्छामि। भगवन्, तत्र पार्श्वे उत्तमं आश्रमस्थानं पश्य; तत्र वैदेही, जनककन्या, सुखं प्राप्स्यति।" एवं शुभं वचनं श्रुत्वा, महर्षिः भारद्वाजः रामं अर्थयुक्तं वचनं अब्रवीत्—"इह दशक्रोशे पर्वतः अस्ति, यत्र त्वं वासं करिष्यसि; स पुण्यः, महर्षिसंसेव्यः, सर्वतः रम्यः। स चित्रकूटः नाम, गोवानरमर्कटभल्लूकैः सेवितः, गन्धमादनसदृशः। यावत् पुरुषः चित्रकूटशिखराणि पश्यति, तावत् शुभं प्राप्नोति, चित्तं च पापे न प्रवर्तते। बहवः ऋषयः शतशरदं तत्र वासं कृत्वा, तपसा, कपालमालाभिः, स्वर्गं गताः। अहं मन्ये, एषः एकान्तवासः ते सुखदः भविष्यति; अत्र वा, वनान्तरे वा, त्वं मया सह वस।" ततः धर्मविद् भारद्वाजः रामं अतिथिं, सीतया लक्ष्मणेन च सह, सर्वं यथेष्टं सत्कारं कृतवान्। रामः प्रयागे महर्षिं द्रष्टुं आगतः, तत्र पुण्यरात्रिः विविधैः अद्भुतैः कथाभिः गत्वा। काकुत्स्थवंशजः, श्रान्तः, सुखसंसक्तः, तां रात्रिं सीतया तृतीयया सह, भारद्वाजाश्रमे सुखेन निनाय। रात्रिः समाप्ते, पुरुषर्षभः रामः भारद्वाजं तपोदीप्तं ऋषिं उपगम्य अब्रवीत्—"भगवन्, तव आश्रमे रात्रिं गत्वा, वयं इदानीं गमनाय अनुमतिं याचामः।" रात्रिः समाप्ते, भारद्वाजः उक्तवान्—"चित्रकूटं गच्छ, यत्र मधु, मूलानि, फलानि च बहुलानि।" स तं स्थानं उपयुक्तं मन्यते, यत्र विविधाः पक्षिसमूहाः, किन्नराः, नागाः च वसन्ति। मयूरनिनादैः, गजेन्द्रैः सेवितः, चित्रकूटः पर्वतः तव गमनस्थानं भवतु। स पुण्यः शोभनः, बहुमूलफलसमृद्धः; तत्र गजानां मृगाणां च समूहाः सर्वत्र चरन्ति। तत्र रामः तान् समूहान् वनपार्श्वे, नदीतीरे, पर्वतशिखरे च विचरन्तः पश्यति। तत्र सीतया सह रमणीयां भूमिं, क्रौञ्चकोकिलनिनादैः, मत्तमृगगजैः च पूर्णां, आश्रमं परमं सुखदं प्राप्स्यसि। एवं आयोध्याकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे पंचपञ्चाशदधिकसर्गः श्राव्यः। तत्र रात्रिं गत्वा, द्वौ राजपुत्रौ शत्रुनिषूदनौ, महर्षिं नमस्कृत्य, पर्वताय प्रस्थितौ। महर्षिः तेषां यात्रा-अनुग्रहं कृत्वा, तान् प्रस्थितान् पितेव पुत्रान् अन्वयात्। तदा तपोदीप्तः भारद्वाजः रामं सत्यपराक्रमं वचनं अब्रवीत्—"गङ्गायमुनयोः संगमं प्राप्त्वा, कलिन्दीं पश्चिमगामिनीं नदीं अनुगच्छ।" ततः शीघ्रगामिनीं कलिन्दीं प्राप्त्वा, तस्य नदीस्य प्राचीनं पुण्यतीर्थं दृष्ट्वा, रघुवंशजौ तं तीर्थं अपश्यताम्। तत्र, तौ द्रव्यम् कृत्वा, दीप्तां नदीं तरित्वा, शाद्वलसम्पन्नं महान् वटवृक्षं प्राप्तौ।