रामः सौमित्रिणा सह प्रयागस्य समीपे अग्निधूमस्तम्भं दृष्ट्वा उवाच—“पश्य सौमित्रे! एष धूमः मुनेः पावकस्य चिन्हं, दिव्यस्याग्नेः प्रतीकम् इव दृश्यते।” ततो गङ्गायमुनयोः संगमं प्राप्तवन्तौ इति रामः निश्चित्य, “नूनं संगमं प्राप्ताः स्म, यतः जलस्य जलं प्रति आपतत् शब्दं शृणोमि,” इत्युक्त्वा सौमित्रिणा सह तं स्थानं निरीक्षते स्म। तत्र तृणानि काष्ठानि च, वनवासिभिः छिन्नानि, दृष्टानि; भारद्वाजस्याश्रमे विविधवृक्षाः अपि दृश्यन्ते स्म। आह्लादेन तौ धनुष्मन्तौ दिनस्य शेषेण गच्छन्तौ, गङ्गायमुनयोः संगमे मुनिवासं प्राप्तवन्तौ। रामः तत्र गत्वा, किञ्चित्कालं विचरन्, मृगपक्षिणः व्याकुलीकृत्य, भारद्वाजमृषिं समीपमगच्छत्। तौ वीरौ सीतया सह, मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, दूरस्थौ तस्थतुः। प्रविश्य, तौ महात्मानं मुनिं शिष्यपरिवृतं, नियमपरायणं, तपसा दृष्टिं प्राप्तवन्तं ददृशतुः। तस्य मुनेः हविर्यज्ञं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सीतया च सह, सस्निग्धं ससम्भ्रमं च प्राञ्जलिः प्रणम्य, मुनिमभिवादयत्। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, मुनिमात्मानं निवेदयामास—“भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ—अहं रामः, अयं लक्ष्मणः।” “एषा मम धर्मपत्नी वैदेही, जनकस्य सुताऽनघा; सा मया सह तपोवनं प्रविष्टा। सौमित्रः, मम प्रियः अनुजः, पित्रा निर्वासितो मया सह वनं प्रविष्टः, नियमपरायणः।” “भगवन्, पितुः आज्ञया वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्मं चरिष्यामः, मूलफलाशनाः भविष्यामः।” एवं विवेकिनः रामस्य वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः गौः, अर्घ्यं, जलं च तस्मै समुपाहरत्। स तपसा दग्धः, तान् विविधान् वन्याशनान्, मूलफलानि च दत्वा, निवासं च तेषां समारोपयत्। मृगपक्षिसमृद्धः, मुनिसंघपरिवृतः, स मुनिः रामं सस्नेहम् आदृत्य पूजयामास। तं सत्कारं कृत्वा, रामं उपवेश्य, भारद्वाजः धर्मयुतं वचनं प्रोवाच—“काकुत्स्थकुलोत्पन्न, चिरानन्तरं त्वां दृष्टवानस्मि; तव निर्वासनं हेत्वाभावात् श्रुतवानस्मि।” “एष संगमः महानदीनाम्, पुण्यः रम्यश्च; अत्र एव भवतः सुखेन वसन्तु।” इति मुनिना उक्तः, राघवः सर्वभूतहिते रतः, शुभं वचनं प्रत्युवाच—“भगवन्, नगरजनपदाः समीपस्थाः; मां दृष्ट्वा तेऽत्राश्रमे आगमिष्यन्ति।” “जनाः वैदेहीं मां च द्रष्टुम् आगमिष्यन्ति; तस्मात् अत्र वासं न रोचये।” “भगवन्, पश्य तं रमणीयं आश्रमस्थानं सीमायाम्; तत्र वैदेही जनकात्मजा सुखभाग्भविष्यति।” एतच्छुभं वचनं श्रुत्वा, महातपाः भारद्वाजः राघवाय अर्थयुक्तं वचनं प्रोवाच—“अत्र दशक्रोशे गिरिः अस्ति, तत्र त्वं वत्स्यसि; स पुण्यः, महर्षिसेवितः, सर्वतः शोभनः।” “स चित्रकूट इति प्रसिद्धः, गवां वानरमार्जारमृगैः सेवितः, गन्धमादनसदृशः।” “यावत् पुरुषः चित्रकूटशिखराणि पश्यति, तावत् स शुभं प्राप्नोति, न च दुष्कृतं मनसि धत्ते।” “तत्र बहवः मुनयः शतम् वर्षाणि तपः कृत्वा, कपालमालाधारिणः, स्वर्गं गताः।” “एष एव एकान्तनिवेशः ते सुखदः स्यात्; अत्र वा वने वा, मया सह वस, हे राम।” ततः धर्मवित् भारद्वाजः प्रियातिथिं रामं सीतया लक्ष्मणेन च सह, यथेष्टं पूजयामास। रामः प्रयागं समुपेत्य, महर्षिं भारद्वाजं द्रष्टुम्, तत्र रम्ये आश्रमे रात्रिं कथासमयेन सुखेन न्यवसत्। काकुत्स्थकुलोत्पन्नः स रामः, सुखोपभोगशीलः, सीतया तृतीयया सह, भारद्वाजाश्रमे रम्यां रात्रिं ययौ। रात्र्यतीते, नरशार्दूलः रामः भारद्वाजमृषिं तपसा दीप्तं उपसंगम्य उवाच—“भगवन्, तवाश्रमे रात्रिं वसित्वा, अधुना गन्तुम् अनुमतिं याचामः।” रात्र्यतीते, भारद्वाजः रामं प्रति एतदुवाच—“गच्छ चित्रकूटं, मधुमूलफलसमृद्धम्।” “स एव वासाय योग्यः, हे वीर राम; तत्र पक्षिसंघैः शोभितः, किन्नरभोग्यः, नागसेवितः।” “मयूरनादितः, गजराजसंवृतः, सः प्रसिद्धः चित्रकूटः पर्वतः तव गन्तव्यः।” “सः पुण्यः, रम्यः, बहुमूलफलसमृद्धः; तत्र गजानां मृगाणां च गणाः सर्वतः विचरन्ति।” “तत्र गच्छन्, हे राघव, तान् गणान् वनान्ते विचरन्तं, नदीतीरेषु, पर्वतपृष्ठेषु, कन्दरासु च पश्यसि।” “तत्र सीतया सह विचरन्, हृष्टक्रौञ्चभारद्वाजकूजनैः, मदोन्मत्तमृगगजैः, रम्ये भूमौ, रमणीयं वासस्थानं प्राप्स्यसि।” इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशदधिकचतुःशततमः सर्गः श्रूयताम्।