शृणुत, अद्य श्रीमद्रामायणस्य वाल्मीकिना विरचितस्य अयोध्याकाण्डस्य चतुश्चत्वारिंशदुत्तरपञ्चाशत्तमं सर्गं कथयामि। रात्रिं तं महावृक्षस्य अधः निर्भयम् उपविश्य यदा निर्मलः सविता उदितः, तदा रामः लक्ष्मणः सीता च तस्मात् स्थलात् प्रस्थितवन्तः। ते भगीरथीगङ्गायाः यमुनायाश्च संगमं प्रति ययुः, विशालं घनं च वनं प्रविशन्तः। मार्गे तैः महात्मभिः नानादेशाः रम्याणि च स्थलानि दृष्टानि, अपूर्वं दर्शनं प्राप्तवन्तः। सुरक्षितया यात्रया, नानावृक्षान् निरीक्ष्य, दिनस्य समाप्त्याश्रये रामः सौमित्रिणं इदं वचनं उवाच—“पश्य सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे धूमस्तम्भः दृश्यते। मम मतिम् आगतः—एष ऋषेः पावकः, दिव्याग्नेः संकेतः। नूनं गङ्गायामुनयोः संगमं प्राप्ताः स्म, यतो हि जलस्य जलेन संघट्टनं शृणोमि।” “इह काष्ठानि वनवासिभिः छिन्नानि, भारद्वाजस्य आश्रमे नानाविधाः वृक्षाः दृश्यन्ते।” एवं तौ धनुष्मन्तौ हृष्टौ, दिनस्य समाप्तौ, मुनिवासं संगमे समुपेतवन्तौ। तत्र रामः आश्रमं प्राप्तः, मृगद्विजगणान् संत्रास्य, किञ्चित्कालं विचर्य, भारद्वाजमृषिं उपससार। तदा तौ वीरौ सीतया सह मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ दूरे तस्थतुः। प्रविश्य, तौ महात्मानं मुनिं शिष्यगणेन परिवृतं, नियमपरं, समाधिस्थं, तपसा दृष्टिं प्राप्तवन्तं अपश्यताम्। तस्य मुनेश्च होमं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सीतया च सह, सान्मानं प्रणम्य तमभिवादयत्। ततः रामः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता मुनिम् आत्मानं निवेदयामास—“भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ—रामः लक्ष्मणश्च। एषा मम धर्मपत्नी वैदेही जनकात्मजा, या निष्कलुषा मम सह वनं तपोवनं प्रविष्टा। सौमित्रिः मम प्रियः अनुजः, पितुः निर्वासनेन मया सह वनं प्रविष्टः, स धर्मनिष्ठः भ्राता। भगवन्, पितुः आज्ञया वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्मं आचरिष्यामः, मूलफलोपजीवनं च।” एवं धर्मात्मनः वाक्यं श्रुत्वा, स धर्मवित् मुनिः गौः, अर्घ्यं, आपः च तस्मै समर्पयामास। स तपसा तप्तः, तान् नानाविधानि वन्यभक्ष्यानि, मूलानि, फलानि च दत्त्वा, निवासं च तत्र निर्माय दत्तवान्। सर्वतः मृगद्विजर्षिभिः परिवृतः स मुनिः आगतम् रामं सत्कारपूर्वकम् अभ्यनन्दत्। तं सत्कारं प्राप्य, रामं उपवेश्य, भारद्वाजः धर्मयुक्तं वचनं प्राह। “काकुत्स्थ, चिरात् त्वां अत्र पश्यामि; तव निर्वासनं हेतुविहीनं श्रुतवान्। अत्र महतीनां नदीनां संगमे एकान्तं पुण्यं रमणीयं च स्थानं अस्ति; तत्र भगवन्तः सुखेन वसन्तु।” भारद्वाजेन एवं उक्तः राघवः, सर्वजनहिते रतः, शुभं वचनं प्रत्युवाच—“भगवन्, नगरजनपदाः समीपे सन्ति; मां अत्र दृष्ट्वा, ते एतदाश्रमम् आगमिष्यन्ति। जनाः वैदेहीं मां च द्रष्टुम् आगमिष्यन्ति; तस्मात् अत्र वासं न इच्छामि। भगवन्, पश्य—तत्र सीम्नि उत्तमं आश्रमस्थानं दृश्यते; तत्र वैदेही जनकात्मजा सुखार्हा रमिष्यति।” एवं शुभं वचनं श्रुत्वा, महर्षिः भारद्वाजः राघवाय अर्थयुक्तं वचनं प्राह—“अत्र दशक्रोशे पर्वतः अस्ति, तत्र त्वं वत्स्यसि; स पुण्यः, महर्षिभिः सेवितः, सर्वतः रमणीयः। स चित्रकूटः नाम, गावः वानराः कपयः ऋक्षाश्च तत्र विचरन्ति, स गन्धमादनसदृशः। यावत् पुरुषः चित्रकूटस्य शिखराणि पश्यति, तावत् स शुभं प्राप्नोति, न च पापे मनः स्थापयति। तत्र बहवः मुनयः शतम् शरदः वासं कृत्वा, तपसा कपालमालिनः स्वर्गं गताः। अयं एकान्तनिवेशः ते सुखदः भविष्यति; इच्छसि चेत् अत्र वा, वने वा, राघव, मया सह वस।” एवम् उक्त्वा धर्मविद् भारद्वाजः, रामं प्रियतमं अतिथिं सीतया भ्रात्रा च सह, यथेष्टं सर्वं ददौ। रामः प्रयागं समागत्य, महर्षिं तं दृष्ट्वा, तया रात्र्या अनेकानि अद्भुतानि आख्यानानि कथयन् सुखं न्यवसत्। काकुत्स्थः श्रान्तः सुखोपभोगशीलश्च, तां रात्रिं सीतया सह तृतीयः, भारद्वाजस्य रम्ये आश्रमे सुखेन न्यवसत्। रात्र्यां व्यतीतायां, पुरुषव्याघ्रः भारद्वाजं तपसा दीप्तं मुनिं उपससाद वचनं च प्राह—“भगवन्, तव आश्रमे रात्रिं वसित्वा, अद्य वयं गन्तुम् अनुमतिं याचामहे।” तस्मिन्नहनि समाप्ते, भारद्वाजः इदं वचनं उवाच—“चित्रकूटं गच्छ, यत्र मधु, मूलानि, फलानि च बहूनि सन्ति।” “तत् स्थानं तव वासाय योग्यं मन्ये, महाबाहो राम, नानाविहगसंकीर्णं, किन्नरभुजगसेवितं च।" एवं स भगवान् भारद्वाजः, त्रीन् अतिथीन् सत्कारपूर्वकम् अर्चयित्वा, तान् चित्रकूटं प्रति प्रेषयामास।