लक्ष्मणः रामं प्रति स्नेहपूर्वकं वचोऽब्रवीत्—"राघव! यथा मत्स्यः जलात् निष्क्रान्तः क्षणमपि जीवितुं न शक्नोति, तथा त्वां विना न सीता नाहं क्षणमपि जीवितुं शक्नुमः। सत्यं वदामि—त्वां विना न पितरं द्रष्टुमिच्छामि, न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्रां, नापि स्वर्गमपि।" एवमुक्त्वा, समीपस्थां सुखोपविष्टां जानकीं दृष्ट्वा, धर्मात्मनौ भ्रातरौ वटमूले पत्रशय्यायां शय्यां कृत्वा न्यषीदेताम्। लक्ष्मणस्य तेषां प्रियाणां वचः श्रुत्वा, रामः तद्वनवासजीवनं श्रद्धया स्वीकृत्य, दीर्घकालं धर्मे स्थित्वा तपस्यां परमां प्राप, सम्यक् चरन्। तस्मिन्संनिविष्टे वने, रघुकुलयोः वीर्यवन्तौ तौ भ्रातरौ सिंहौ इव गिरिपृष्ठेषु विहरन्तौ, न किञ्चित् भीतिं न चिन्तां चापेताम्। एवं तु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायामयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः प्रवृत्तः। अथ तं महावटमूलं सुरक्षित्य रजनीं यापयित्वा, यदा निर्मलः सूर्यः समुत्थितः, तदा ते तस्मात् देशात् प्रस्थिताः। ते गच्छन्तः यत्र भागीरथ्याः गङ्गायाः यमुनया सह संगमः, तत्र महद्वनं सघनं प्रविश्य, मार्गे बहून् देशान् रम्याणि स्थलानि च दृष्टवन्तः, पूर्वं अदृष्टं दृश्यं च पश्यन्तः। तत्र बहुविधवृक्षान् वीक्षमाणाः, सुरक्षया गच्छन्तः, दिनस्य समाप्त्यन्ते रामः सौमित्रिं प्राह—"पश्य सौमित्रे! प्रयागसंनिकटे धूमस्तम्भो दृश्यते—मुनिनोऽग्निहोत्रस्य धूम इति मे मन्ये, दैवस्याग्नेरिव चिह्नम्। नूनं गङ्गायमुनयोः संगमं प्राप्ताः स्म, यतो जलस्य जले पततः शब्दं शृणोमि।" "पश्य, वनवासिभिः छिन्नानि काष्ठानि, भरद्वाजमुनेश्रमस्य समीपे बहुविधवृक्षाः दृश्यन्ते।" एवं हृष्टौ धनुष्पाणिं भ्रातरौ, दिनान्ते, मुन्याश्रमं संगमसंनिकटे प्राप्नुतः। रामः तत्राश्रमं गत्वा, मृगद्विजान् संत्रास्य किञ्चिद् विचर्य, भरद्वाजमुनिं समीपमुपागच्छत्। सिता सहितौ तौ वीरौ मुनिं द्रष्टुकामौ, दूरे स्थित्वा, ततः प्रविश्य महात्मानं मुनिं शिष्यसंवृतं, नियमस्थितं, तपसा दृष्टिं प्राप्तवन्तं ददृशतुः। तत्र मुनिना क्रियमाणं होमं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिसहितया जानक्याऽन्योन्यं कृताञ्जलिः स सादरं प्रणम्य, स्वपरिचयं चकार—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ। एषा मम धर्मपत्नी वैदेही जनकात्मजा, या मया सह तपोवनं प्रविष्टा। एष सौमित्रिः प्रियः भ्राता पितुः प्रव्राजितः, मया सह वनं प्रविष्टः। भगवन्, पितुः शासनात् वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्माचरणं कृत्वा मूलफलैः जीविष्यामः।" इति प्राज्ञस्य वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः तस्मै गवां च समर्पितवान्, अर्घ्यं च जलं च दत्तवान्। स तपसा दग्धकलेवरः, तान् विविधानि वन्यभोजनानि, मूलफलानि च दत्त्वा, निवासं च तत्र कृतवान्। मृगद्विजमुनिसंवृतो भरद्वाजः, आगते रामे सम्यक् सत्कारं कृत्वा, सानुग्रहम् अर्घ्यं च दत्तवान्। ततः पूजां कृत्वा, राघवं समुपवेश्य, भरद्वाजः धर्मयुक्तं वाक्यमुवाच—"काकुत्स्थ, चिरादिदानीं त्वां द्रष्टुं प्राप्तवानस्मि। तव च निरपराधस्य प्रव्राजना श्रुतवता। अत्र महती संगमे पवित्रे रम्ये चैकान्ते वासो भवतु, सुखेन तिष्ठ।" भरद्वाजस्य वचः श्रुत्वा, सर्वभूतहिते रतः राघवः प्रत्युवाच—"भगवन्, नगरजनपदाः समीपवर्तिनः, मां दृष्ट्वा अत्रैव आगमिष्यन्ति। जनकात्मजानां च मम च द्रष्टुकामाः जनाः आगमिष्यन्ति, तस्मात् अत्र वासं न रोचये। भगवन्, पश्य तत्रैव रम्यं देशं, यत्र जानक्याः सुखं स्यात्।" एवमङ्गलवचनं श्रुत्वा, महर्षिः भरद्वाजः राघवं वाक्यमुवाच—"दशक्रोशदूरे गिरिः अस्ति, यत्र त्वं वत्स्यसि; स पवित्रः, महर्षिसंसेवितः, सर्वतः रम्यदर्शनः। स चित्रकूटः नाम, गवां लाङ्गूलवानरभल्लूकसंचरितः, गन्धमादनसदृशः। यावत् चित्रकूटस्य शिखराणि दृश्यन्ते, तावत् शुभमवाप्नोति, न च पापं मनसि धत्ते। तत्रैव महर्षयः शतं शरदान् तपसा स्थित्वा कपालमालिनः स्वर्गं गताः।" "एष वासो निर्जनश्च सुखः स्यात्, अत्र वा वने वा तिष्ठ, राम, मया सह।" इति धर्मवित् भरद्वाजः, प्रियातिथिं रामं जानकीं लक्ष्मणं च सत्कारपूर्वकं यथाकामं पूजयामास। तथा प्रयागमुपेत्य मुनिं दृष्ट्वा, रात्रिः कथासमया रम्या व्यतीयाय।