रामः शोकं त्यक्त्वा, शान्ताग्निवत् शमिततेजाः, सागर इव निःस्पन्दतरङ्गः, लक्ष्मणेन सान्त्वितः अभवत्। लक्ष्मणः तम् उपसान्तम् इत्येव दृष्ट्वा, सान्त्वनया वाचा तम् उवाच—"नूनम् अद्य, आर्य, त्वयि गच्छति, अयोध्या नगरी दीप्तिहीना अभवत्, यथा नक्तं चन्द्ररहितम्। न युक्तम्, राम, त्वया एवं शोकः कर्तव्यः; त्वं यदि शोकं करोति, सीता अहम् च अपि दुःखितौ भवावः, नरश्रेष्ठ। न खलु, राघव, अहम् वा सीता वा त्वया विना क्षणमपि जीवितुं शक्नुवः, यथा जलात् निष्कृष्टः मत्स्यः जीवितुं न शक्नोति। सत्यं वदामि, न पितरं द्रष्टुम् इच्छामि, न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्राम्, न स्वर्गमपि, यदि त्वया विना स्यात्।" एवं लक्ष्मणस्य सान्त्वनां श्रुत्वा, समीपे सुखोपविष्टां सीतां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मानौ भ्रातरौ वटमूले पत्रशय्यायाम् शयानौ। लक्ष्मणस्य तस्याः उत्तमानां बहूनां च वचनानां श्रवणेन, रामः, धर्मनिष्ठः, वनवासे सम्यक् आदरं कृत्वा, दीर्घकालं परमं तपः आचरन् धर्मे एव प्रवृत्तः। तत्र वनान्तरे, तौ रघुनन्दनौ, सिंहाविव गिरिपृष्ठेषु विहरन्तौ, न भीतिं न च चिन्तां प्रपेदतुः। ततः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिकपञ्चाशत्तमः सर्गः प्रवक्ष्यते। अथ तस्मिन्महावृक्षस्य अधः रात्रौ सुरक्षितां शय्याम् उपवेश्य, निष्कलङ्कः आदित्यः उदितः, ते तस्मात् देशात् प्रस्थिताः। ततः ते भगीरथ्या गङ्गायाः यमुनया च संगमं प्रति जग्मुः, विशालं घनं च वनं प्रविश्य। तत्र तैः पथिकैः, विविधानि देशानि रम्याणि स्थलानि च दृष्टानि, अदृष्टपूर्वाणि दृश्यन्ते स्म। तेषां मार्गेण सुरक्षितेन गच्छन्तः, विविधान् वृक्षान् पश्यन्तः, दिनस्य समाप्तिसमीपे रामः सौमित्रिं उवाच—"पश्य सौमित्रे, प्रयागसमीपे धूमस्तम्भः दृश्यते; मुनिना अग्निहोत्रं कृतं स्यात्, दिव्याग्नेः चिह्नम्। नूनं वयं गङ्गायाः यमुनायाश्च संगमम् आगताः, जलस्य जलेन संघट्टनं श्रूयते। अत्र काष्ठानि वनेचरैः छिन्नानि, भरद्वाजस्य आश्रमे चान्ये बहवः वृक्षाः दृश्यन्ते।" तौ धन्विनौ प्रमुदितौ, दिनान्ते, मुनिवासं संगमे समुपेत्य, तत्र रममाणौ। रामः, आश्रमम् आगत्य, मृगद्विजान् उद्वेजयन्, किञ्चित्कालं विचर्य, भरद्वाजम् उपागच्छत्। तत्र, सीतया सह, तौ वीरौ मुनिम् द्रष्टुम् इच्छन्तौ, दूरे स्थित्वा, आश्रमं प्राविशताम्। प्रविश्य, तौ महात्मानं मुनिं शिष्यसंघपरिवृतम्, नियमस्थितम्, एकाग्रचित्तं, तपसा दृष्टिं प्राप्तवन्तम् अपश्यताम्। मुनिना यज्ञाग्निं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिसीतया सह प्रणम्य, सस्मार्च। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, मुनिम् आत्मनं निवेदयामास—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ। एषा मम धर्मपत्नी वैदेही जनकनन्दिनी; या अनघा, मया सह वनं प्रविष्टा। अयं सौमित्रिः प्रियः अनुजः, पित्रा निर्वासितः, दृढव्रतः, मया सह वनं प्राप्तः। भगवन्, पितुर्वचनेन वयं तपोवनं प्रविश्य, तत्र केवलं धर्ममेव आचरिष्यामः, मूलफलाशिनौ।" एवं प्राज्ञस्य राजपुत्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः, तस्मै गौः, अर्घ्यम्, आपः च उपाहरत्। स तपसा तप्तः, तेषां विविधं वन्यं भोजनं, मूलानि फलानि च दत्त्वा, निवासं च निर्माय ददौ। सर्वतो मृगद्विजमुनिसंकुलः, मुनिः रामम् आगतम् सत्कारपूर्वकम् अर्चयामास। तत् अर्घ्यं स्वीकृत्य, रामं उपवेश्य, भरद्वाजः धर्मयुक्तं वाक्यं प्रोवाच—"काकुत्स्थकुलोत्पन्न, चिरात् त्वां अत्र पश्यामि; तव च निरपराधनिष्कासनम् अखिलं श्रुतम्। अत्रैव महतीनां नदीनां संगमे रहःस्थलं पुण्यम् रम्यं च अस्ति; तत्र सुखेन वसतु आर्यः।" भरद्वाजेन एवमुक्तः, सर्वभूतहिते रतः राघवः, मङ्गलवचनं प्रत्युवाच—"भगवन्, नगरजनपदाः समीपस्थाः; मां अत्र दृष्ट्वा, ते आश्रमम् आगमिष्यन्ति इति मन्ये। जनाः वैदेहीं मां च द्रष्टुम् आगमिष्यन्ति; अतः अहं अत्र वसitum न इच्छामि। भगवन्, पश्य तं उत्तमं आश्रमस्थानं पार्श्वे; तत्र वैदेही जनकनन्दिनी सुखम् अवाप्स्यति।" एवं शुभवचनं श्रुत्वा, महर्षिः भरद्वाजः राघवाय अर्थवद्वाक्यं प्रोवाच—"दशक्रोशात् इतः, पुत्र, गिरिः अस्ति यत्र त्वं वत्स्यसि; सः पुण्यः, महर्षिभिः सेवितः, सर्वतः रम्यः। सः चित्रकूट इति विख्यातः, गावः लङ्गूलाः कपयः ऋक्षाश्च तत्र वसन्ति, सः गन्धमादनसदृशः। यावत् पुरुषः चित्रकूटस्य शिखराणि पश्यति, तावत् सः शुभं प्राप्नोति, पापे मनः न स्थापयति। तत्र बहवः ऋषयः शतं हेमन्तान् वासं कृत्वा, तपसा कपालमालिनः, दिवं गताः।" एवं तेषां वनवासस्य आरम्भः, भरद्वाजमुनिना उपदिष्टः, चित्रकूटगिरिं प्रति प्रवृत्तः।