रामः, एकाकिने वनान्तरे दीर्घकालं दुःखितानि वचनानि बहुविधानि चोक्त्वा, अश्रुपूर्णमुखः, रात्रौ तूष्णीं निषसाद। तस्य विलापं विरमितवन्तं रामं, शान्ततेजसमिव वह्निम्, निरुत्कम्पतरङ्गमिव सागरं च, लक्ष्मणः समीक्ष्य सान्त्वनं चकार। सः रामं प्रति उवाच—"अद्य नूनं, नरश्रेष्ठ, त्वयि गच्छति, अयोध्यापुरी चन्द्रहीनरात्रिवद्विराज्य रहिता जाताऽस्ति। न युक्तं त्वया एवं शोचितव्यम्, राम; त्वं यदि शोकमावहसि, सीता अहं च अपि विनिपातितौ भवावः। न हि वयम्, राघव, क्षणमपि त्वया विना जीवितुं शक्नुमः, यथा जलात् मत्स्याः अपि न शक्नुवन्ति। न हि अहं पितरं न शत्रुघ्नं न तपस्विनीं सुमित्रां नापि स्वर्गमेव त्वया विना द्रष्टुमिच्छामि।" एवमुक्त्वा, समीपे सुखमासीनां सीतां दृष्ट्वा, धर्मात्मानौ तौ भ्रातरौ वटमूले पत्रशय्यायाम् शयने निषेदताम्। लक्ष्मणस्य उत्तमान् बहून् च वचनान् श्रुत्वा, रामः वनवासं मानयन्, धर्मे चिरकालं प्रविष्टः, परमं तपश्चर्यां चकार। तदा तत्रैकान्ते वने तौ रघुवंशसम्भूतौ वीरौ सिंहाविव गिरिशिखरेषु न भयं न च चिन्ताम् अनुभवताम्। शृणुत, श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदुत्तरपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आरभ्यते। ततः तत्र महावटे सुरक्षितां रात्रिम् उपवेश्य, निर्मलः सूर्योदिते सति, ते तस्मात् देशात् प्रस्थितवन्तौ। गङ्गायाः यमुनायाश्च सङ्गमे यत्र, तत्र गच्छन्तौ, विशालं घनं च वनं प्रविविशताम्। मार्गे तौ महात्मानौ नानादेशान् रम्यस्थानानि च दृष्टवन्तौ, अदृष्टपूर्वाणि दृश्यानि अपि अपश्यताम्। नानावृक्षान् पश्यन्तौ, सुरक्षितमार्गे, दिवसस्य समाप्तिसमीपे रामः सौमित्रिं प्रति उवाच—"द्रक्ष्यसि सौमित्रे, प्रयागसमीपे धूमस्तम्भः उदेति; मुनिना हुताशनस्य लिङ्गमेतद् मन्ये।" "नूनं गङ्गायामुनयोः सङ्गमं प्राप्ताः स्म, यतः जलस्य जलेन स्पर्शनिनादं शृणोमि। अत्र वनवासिभिः काष्ठानि छिन्नानि, भरद्वाजस्याश्रमे नानावृक्षाः दृश्यन्ते।" एवं तौ धनुष्मन्तौ हृष्टौ दिवसस्य शेषे मुनिवासं गङ्गायामुनयोः सङ्गमे प्राप्तवन्तौ। रामः तत्राश्रमं प्राप्य, किञ्चित्कालं विहृत्य, मृगद्विजान् कम्पितवान्, ततः भरद्वाजमुपसंगम्य तिष्ठन्। ततः तौ वीरौ सीतया सहितौ, मुनिं द्रष्टुमिच्छन्तौ, दूरस्थौ तस्थतुः। प्रविश्य, तौ महात्मानं मुनिं शिष्यसंघपरिवृतं, नियमपरायणं, तपसा दृष्टिं प्राप्तवन्तं दृष्टवन्तौ। मुनिहोमं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सीतया च सह, ससंयताञ्जलिपुटः सशुश्रूषं नमस्कृतवान्। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, मुनिं प्रति आत्मनं निवेदयामास—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ—रामो लक्ष्मणश्च। एषा मे भार्या वैदेही, जनकस्य धर्मात्मजा; या निरपराधा मम वने तपस्यां सहागता। सौमित्रः च, प्रियतमो भ्राता, पित्रा निर्वासितः, दृढव्रतः मया सह वनं प्राप्तः। भगवन्, पित्रा निर्दिष्टाः वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्मं चरिष्यामः, मूलफलाशनाः स्याम।" एवं तस्य बुद्धिमतः वाक्यं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः गौः, अर्घ्यम्, आपः च तस्मै प्रदत्तवान्। सः तपसा दग्धतनुः, तान् नानाविधानि वन्यभोजनानि, मूलानि, फलानि च दत्तवान्, निवासं च समर्पितवान्। मुनिः, सर्वतः मृगद्विजर्षिभिः परिवृतः, आगतम् रामं सत्कार्य समभिवाद्य सत्कृतवान्। तस्य सत्कारं कृत्वा, रामं उपवेश्य, भरद्वाजः धर्मयुतं वचनं प्रोवाच— "काकुत्स्थ, चिरादद्य त्वां दृष्टवान् अस्मि; तव च कारणं विना वनवासं श्रुतवान्। अत्रैव महानद्योः सङ्गमे रहस्यमिदं पुण्यं रमणीयं च; अत्र सुखेन वस, भाग्यवन्तः।" इत्युक्त्वा, भरद्वाजेन, रामः सर्वहितरतः, शुभं वचनम् प्रतिप्रत्युवाच—"भगवन्, नगरजनपदाः समीपे सन्ति; मामिह दृष्ट्वा एतेऽपि मुन्याश्रममागमिष्यन्ति। जनाः वैदेहीं माम् च द्रष्टुम् आगमिष्यन्ति; तस्मात् अहम् अत्र वासं न रोचये। भगवन्, पश्य, तत्र सीम्नि रम्यं आश्रमस्थानम् अस्ति; तत्र जनकात्मजा वैदेही सुखं लप्स्यते।" एवं शुभं वचनं श्रुत्वा, महर्षिः भरद्वाजः रामाय अर्थगर्भं वचनं प्रोवाच—"दशक्रोशमितः, वत्स, पर्वतः अस्ति यत्र वसिष्यसि; सः पुण्यः, महर्षिसेवितः, सर्वतः रमणीयः। सः चित्रकूट इति ख्यातः, गावः वानराः कपयः भल्लूकाः च तत्र वसन्ति, सः गन्धमादनसदृशः। यावत् पुरुषः चित्रकूटस्य शिखराणि पश्यति, तावत् सः शुभं लभते, न च पापे मनः नयति।