रामः धर्मस्य च परलोकस्य च भीतया, "लक्ष्मण, अहं अद्य आत्मानं नाभिषेचयामि," इति हे निष्पाप लक्ष्मण, उक्तवान्। एवं दुःखितानि वचनानि चान्यूनि च बहुधा कानने एकान्ते उक्त्वा, रामः अश्रुपूर्णमुखः रात्रौ मौनं समास्थाय उपाविशत्। तस्य विलापं विरमितस्य, शान्तज्वालस्य अग्नेः इव, निस्तरङ्गसमुद्रस्य इव रामस्य स्थितिं दृष्ट्वा लक्ष्मणः तम् आश्वासयामास। सः उवाच—"अद्य नूनम्, वीरश्रेष्ठ, त्वयि गच्छति, अयोध्यापुरी चन्द्रविहीना रात्रिरिव तेजः विना जाता।" पुनः सः रामं प्रत्युवाच—"न युक्तं त्वया एवं शोकः कर्तुम्; त्वं यदि दुःखितः, सीता अहं च अपि विषण्णौ भवावः, नरश्रेष्ठ।" "न हि अहं न च सीता, राघव, त्वां विना क्षणमपि जीवितुं शक्नुवः, यथा जलात् उद्धृताः मीनाः न जीवन्ति।" "न हि अहं न पितरं न शत्रुघ्नं न तपस्विनीं सुमित्रां नापि स्वर्गमपि त्वया विना द्रष्टुमिच्छामि।" एवम् उक्त्वा, समीपस्थां सुखासीनां सीतां दृष्ट्वा, धर्मात्मानौ भ्रातरौ वटवृक्षस्य अधः पत्रशय्यायां शयने उपविशताम्। लक्ष्मणस्य उत्तमानि बहूनि च वचनानि श्रुत्वा, राघवः तेन वनवासं मान्यतया स्वीकृत्य, दीर्घकालं धर्मनिष्ठः महत्तपः आचरन् स्थितवान्। तत्र कानने तौ रघुवंशसमुद्भवौ वीरौ न भीतिं न च चिन्तां अनुभूतवन्तौ, गिरीन्द्रे विहरन्तौ सिंहौ इव। शृणु इदानीं श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिकपञ्चाशत्तमे सर्गे। तत्र, तस्य वृक्षस्य अधः सुरक्षितां रात्रिं यापयित्वा, निर्मलः सूर्यः उदिते, तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे। गङ्गायाः यमुनायाश्च संगमे यत्र, तत्र तौ विशालं घनवनं प्रविश्य जग्मतुः। मार्गे तौ महात्मानौ नानादेशान् रमणीयस्थलानि च दृष्टवन्तौ, अदृष्टपूर्वाणि दृश्यन्ति स्म। सुरक्षितं गच्छन्तौ, नानावृक्षान् निरीक्ष्य, दिवसे शीघ्रं समाप्ते, रामः सौमित्रिं प्रति उवाच—"पश्य सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे धूमस्तम्भः दृश्यते—मुनिना दीयमानस्य अग्नेः धूमः, दैवतमग्नेः चिह्नमेतत्।" "नूनं गङ्गायाः यमुनायाश्च संगमं प्राप्तवन्तः स्म; जलस्य जलेन संगतम् शब्दं शृणोमि।" "अत्र काष्ठानि वनवासिभिः छिन्नानि दृश्यन्ते, भारद्वाजस्य आश्रमे नानावृक्षाः अपि दृश्यन्ते।" तौ धनुष्मन्तौ सुखेन गच्छन्तौ, दिवसे शेषे, मुन्याश्रमं संगमं प्रति गङ्गायाः यमुनायाश्च प्राप्तवन्तौ। रामः आश्रमं प्राप्तः, मृगद्विजान् कम्पयित्वा किञ्चित्कालं विचर्य, भारद्वाजमृषिं उपससाद। तत्र आश्रमं प्राप्त्य, तौ वीरौ सीतया सह मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, दूरस्थौ तस्थतुः। प्रविश्य, तौ महात्मानं मुनिं शिष्यपरिवृतं, नियमस्थितं, ध्याननिष्ठं, तपसा दृष्टिं प्राप्तवन्तं दृष्टवन्तौ। तस्य मुनेश्च होमं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सीतया च सह, कृताञ्जलिः सुसम्मानं कृत्वा प्रणेमुः। तदा रामः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता स्वं परिचयम् अदात्—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ—रामः लक्ष्मणश्च।" "एषा मम धर्मपत्नी वैदेही जनकस्य धर्मात्मजाऽनया सह अहम् एकान्तवनं प्रविष्टः।" "एष सौमित्रिः मम प्रियः कनिष्ठभ्राता, पित्रा प्रव्राजितः, दृढव्रतः, मया सह वनं प्रविष्टः।" "भगवन्, पितुः आदेशेन वयं तपोवनं प्रविश्यामः; तत्र मूलफलाशिनौ केवलं धर्ममेव आचरिष्यावः।" एवं वाक्यं बुद्धिमतः रामस्य श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः गवां च अर्घ्यं च उदकं च समानीय, तं सत्कृत्य अन्नं फलानि च विविधानि दत्त्वा, निवासं च तत्र निर्माय, तान् तृप्तवान्। सर्वतः मृगद्विजतपस्संघैः परिवृतः मुनिः रामं सत्कार्य अभिनन्द्य, आसनं च दत्त्वा, धर्मयुक्तं वचनं प्रोवाच—"काकुत्स्थ, चिरात् त्वां अहं दृष्टवान्; तव अकारणं वनवासं श्रुतवान्।" "अत्रैव महानदीसंगमे पुण्ये रम्ये च एकान्ते वसतु भगवतः सुखेन।" एवं भारद्वाजेन उक्तः, सर्वहिते रतः राघवः शुभानि वचनानि प्रत्युवाच—"भगवन्, नगरजनपदाः समीपस्थाः; मामत्र दृष्ट्वा एते आश्रमं आगमिष्यन्ति।" "जनाः वैदेहीं च मां च द्रष्टुम् आगमिष्यन्ति; तस्मात् अत्र वसitum न इच्छामि।" "भगवन्, पश्य, तत्र उत्तमं आश्रमस्थानं देशस्य अन्ते; तत्र वैदेही जनकात्मजा सुखं प्राप्स्यति।" एवं शुभवचनं श्रुत्वा, महर्षिः भारद्वाजः राघवाय अर्थयुक्तं वाक्यं प्रोवाच—"अस्मात् दशक्रोशे पर्वतः अस्ति, तत्र वासं कुरु; स पुण्यः, महर्षिसेवितः, सर्वतः रमणीयः।" "सः चित्रकूट इति ख्यातः, गवां वानरकपिप्लवकदलीनाम् उपशोभितः, गन्धमादनसदृशः।