रामः शोकवशेन सौमित्रिं संबोध्य करुणया वाचा उवाच—"मा कदाचित्काचिदपि माता मम सदृशं पुत्रं जनयेत्, येन अनन्तं शोकं जनन्यै दत्तम्। लक्ष्मण, अहं मन्ये—मम माता यां शुक्लिकाम् अतिशयप्रियाम् अश्रौषीत्, सा मम शत्रोः शुकस्य पदानि गणयन्ती तस्य वचनानि शृणोति, न तु मम। अहं तस्यै दुःखितायै दुःखार्णवे पतितायै किं कृतार्थः, यस्याः पुत्रः सन् अहं ताम् उपकारं कर्तुं न शक्नोमि। नूनं मम माता कौसल्या मया वियुक्ता महता शोकसमुद्रे निमग्ना महान् दुःखेन पीडिता शयाना अस्ति। लक्ष्मण, एकाकिना अपि क्रुद्धेन मया आयोध्यां पृथिवीं वा शरैः जितुं शक्यम्, किन्तु वीर्यम् अपि व्यर्थम्। अधर्मभयात् परलोकभयाच्च अहं अद्य स्वयम् आत्मानं नाभिषेचयामि।" एवं चान्यैः शोकपूर्णैः वाक्यैः रामः तस्मिन् कानने दीर्घकालं विलप्य, अश्रुपूर्णमुखः रात्रौ मौनं समुपविवेश। तं विलापं विरमितवन्तं रामं, अग्नेश्शिखाविव शान्तं, निर्जलधेरिव मन्दतरङ्गं दृष्ट्वा लक्ष्मणः तं सान्त्वयामास। सः उवाच—"अद्य नूनं त्वयि गते, आयोध्यापुरी तेजोविहीना रजनीव चन्द्ररहितेव, न शोभते। राम, त्वया एवं शोकं कर्तुं न युक्तम्; त्वं यदि शुचसि, तदा जनकात्मजा चाहं च पतितौ भवावः। राघव, न सीता नाहं त्वां विना क्षणमपि जीवितुं शक्नुवः, यथा जलात् नीतं मत्स्यं जीवितुं न शक्यते। अहं न पितरं द्रष्टुमिच्छामि, न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्रां, नापि स्वर्गमपि त्वां विना।" एवं सान्त्वनवचनानि श्रुत्वा, समीपे सुखासीनां जानकीं दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मनौ भ्रातरौ वटवृक्षस्य अधः पत्रशय्यायां शयने उपविशतुः। लक्ष्मणस्य उत्तमानि वचांसि श्रुत्वा, रामः वनवासं धर्मेण स्वीकृत्य, दीर्घकालं महत्तपसा धर्मे प्रवृत्तः। तत्र तस्मिन्नेव कानने तौ रघुनन्दनौ सिंहाविव गिरिशिखरचारिणौ न भीतिं न च चिन्तां जग्रहतुः। एवं तु काले याते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशत्तमेऽध्याये कथां शृणु। तत्र तु तस्मिन् वटमूले रात्रिं सुरक्षितां यापयित्वा, शुचिसूर्ये उदिते, ते तस्मात् स्थलात् प्रस्थितवन्तौ। भगीरथ्या गङ्गायाः यमुनायाः च सङ्गमे दिशं प्रति, विस्तीर्णं घनं च वनं प्रविश्य, मार्गे बहून् जनपदान् रम्याणि स्थलानि दृष्टवन्तौ, अदृष्टपूर्वाणि दृश्यं च पश्यन्तौ। सुरक्षितमार्गेण गच्छन्तौ, नानावृक्षसमाकीर्णं वनं निरीक्ष्य, दिवसेऽत्यन्तं गच्छति, रामः सौमित्रिं इदं वचनम् अब्रवीत्—"पश्य सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे धूमस्तम्भः दृश्यते; तत्र मुनिना अग्निहोत्रं क्रियते इति मन्ये। गङ्गायाः यमुनायाः च सङ्गमं सम्प्राप्ताः स्म, यतो हि अहं जलस्य जलेन आघातस्य शब्दं शृणोमि। अत्र वनवासिभिः काष्ठानि छिन्नानि दृश्यन्ते, भारद्वाजस्य आश्रमे नानावृक्षाः अपि सन्ति।" तौ धनुष्मन्तौ हृष्टौ दिवसम् अन्ते भारद्वाजमुनेश्श्रमं सङ्गमस्थले सम्प्राप्तवन्तौ। रामः आश्रमं प्रविश्य, मृगद्विजगणान् कम्पयित्वा, क्षणं विचर्य, भारद्वाजस्य समीपम् अगच्छत्। ततः तौ वीरौ सीतया सह, मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, दूरे तिष्ठन्तौ। प्रविष्टौ तौ महात्मानं मुनिं शिष्यपरिवृतं, तपसा दिष्टदर्शिनं, नियमपरायणं दृष्टवन्तौ। तस्य मुनेश्श्रौतं होमं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सीतया च सह, प्रणिपत्य नमस्कृत्य स्थितः। ततः रामः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता मुनिम् आत्मानं निवेदयामास—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ—रामः लक्ष्मणश्च। एषा मम धर्मपत्नी वैदेही जनकात्मजा; सा निर्दोषा मम वने अनुगता। सौमित्रिः मे प्रियः अनुजः, पित्रा निर्वासितः, दृढनियमः, मया सह वनं प्राप्तः। भगवन्, पित्रा आज्ञप्तौ वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्मं चरिष्यामः, मूलफलाशनाः स्याम।" एवं तस्य बुद्धिमतः वचः श्रुत्वा धर्मात्मा मुनिः गौः, अर्घ्यं, जलं च तस्मै उपाहरत्। स तपसा तप्तः, ताभ्यां नानाविधानि मूलफलानि दत्त्वा, वसतिः अपि रचितवाँस्ताभ्यां। मृगद्विजर्षिभिः परिवृतः स मुनिः, आगतम् रामं आदरात् सत्कारं कृत्वा, अभ्यागतं स्वागतम् उक्तवान्। तं सत्कारं कृत्वा, राघवम् उपवेश्य, भारद्वाजः धर्मपूर्णं वाक्यम् अवदत्—"काकुत्स्थ, चिरात् त्वां दृष्ट्वा अहम् अत्र सन्तुष्टः अस्मि; तव निर्वासनं हेतुविहीनं श्रुतवान् अस्मि। अत्र महतीनां नदीनां सङ्गमे एकान्ते पुण्ये रम्ये च देशे वसन्तु भगवन्तः सुखेन।" एवं भारद्वाजेन उक्तः राघवः, सर्वेषां हितकामः, शुभैः वाक्यैः प्रत्युवाच—"भगवन्, नगरे ग्रामे च जनाः समीपस्थाः; इह मां दृष्ट्वा, ते इमं आश्रमं द्रष्टुम् आगमिष्यन्ति इति मन्ये।