तदा रामः दुःखेन क्लिष्टचित्तः सौमित्रिं सम्बोध्य करुणया व्याजहार—"नूनं कैकेयी दुष्टभावनया पापकर्माणि कर्तुं समर्था; सा धर्मज्ञस्य भरतस्य मातरं मम अपि दातुं शक्नोति। नूनं पूर्वजन्मनि अपि पुत्रवियोगेन पीडिताः स्त्रियः किञ्चित् पापं कृतवन्त्यः, तेन इदानीं मम जनन्याः एष दुःखकालः प्राप्तः। या कौसल्या मां बहुक्लेशेन दीर्घकालं पालयित्वा फले समये मम वियुक्ता जाता, तस्याः दुःखहेतोः अहं निन्दनीयः। कदाचित् न काचित् स्त्री मम सदृशं पुत्रं जनयेत्, यः मातरं अनविरतदुःखेन पीडयति। लक्ष्मण, अहं मन्ये—सा शत्रोः शुकस्य पादाङ्गुलीनि गणयन्ती यः प्रियं शारिकां श्रुणोति, तस्मिन्नेव अधिकं स्निग्धा या मयि न तथा। अहं किं तस्यै दुःखितायै जनन्यै उपकाररहितः पुत्रः किमर्थं? सा मम वियोगेन महतीं शोकसिन्धुम् आपन्ना दुःखेन निमग्ना वर्तते। एकाकिना अपि क्रुद्धेन मया अयोध्यां वा पृथिवीं वा शरैः जेतुं शक्यं, किन्तु वीर्यस्य अस्य प्रयोजनं नास्ति। अधर्मभयात् परलोकभयाच्च अहं अद्य आत्मानं नाभिषिञ्चामि, लक्ष्मण।" एवं दुःखपूर्णानि वचनानि बहुशः उच्य रामः रात्रौ कानने एकान्ते रुदन् उपविवेश। तस्य विलापं समाप्तवन्तं रामं लक्ष्मणः दृष्ट्वा, यः ज्वलनशिखाविव शान्तः, सागर इव स्तब्धतरङ्गः, सान्त्वयामास। स उवाच—"नूनं अद्य त्वयि गच्छति अयोध्यापुरी तेजोविहीना जाताऽस्ति, शशिहीना रात्रिरिव। न उचितं राम त्वया एवं शोकः कर्तुं; त्वया सीता अहं च अपि पतिताः। न वयं न सीता त्वया विना क्षणमपि जीवितुं शक्नुमः, जलात् उद्धृतमीनवद्। अहं न पितरं न शत्रुघ्नं न तपस्विनीं सुमित्रां न स्वर्गमपि त्वया विना द्रष्टुम् इच्छामि।" एवमुक्त्वा, समीपे सुखोपविष्टां सीतां दृष्ट्वा तौ भ्रातरौ वटवृक्षस्य अधः पत्रशय्यायां शयने उपविशतुः। लक्ष्मणस्य उत्तमानि वचनानि श्रुत्वा, रामः तं वनवासं धर्मेण गृहीत्वा चिरकालं तपसा धर्मनिष्ठः बभूव। तत्र तौ रघुवंशसम्भूतौ वीरौ निर्भयौ निरुत्तापौ सिंहौ इव गिरिपृष्ठेषु विचरतः। एवं रात्रिं तत्र महावृक्षस्य अधः सुरक्षितां यापयित्वा, यदा विमलः सूर्यः उदितः, तदा ते तस्मात् प्रदेशात् प्रस्थितवन्तः। गङ्गायाः यमुनायाश्च संगमे यत्र, तस्यां दिशि तौ गतवन्तौ, विपुलं घनवनं प्रविश्य। मार्गे विविधदेशान् रमणीयस्थानानि दृष्ट्वा, अदृष्टपूर्वाणि दृश्यन्ते स्म। तौ पन्थानं सुरक्षितम् अन्वगच्छताम्, विविधवृक्षान् पश्यन्तौ, दिवसस्य अन्ते रामः सौमित्रिं प्राह—"पश्य सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे धूमस्तम्भः दृश्यते—ऋषेः अग्निहोत्रस्य धूमः स्यात्, दिव्यस्याग्नेः चिह्नम्। नूनं गङ्गायाः यमुनायाश्च संगमं प्राप्तवन्तः स्म, यतः जलस्य जलस्य च शब्दः श्रूयते। पश्य, वनेवासिभिः दारूणि छिन्नानि, भारद्वाजस्य आश्रमे विविधवृक्षाः दृश्यन्ते।" एवं तौ धनुष्मन्तौ प्रीत्या गच्छन्तौ, सायं समये ऋष्याश्रमं संगमे प्राप्तवन्तौ। रामः आश्रमे प्रविश्य, मृगद्विजान् कम्पयन्, भारद्वाजमृषिं समीपं गतः। तत्र तौ वीरौ सीतया सह, मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, दूरस्थौ स्थितवन्तौ। प्रविश्य, महात्मानं मुनिं शिष्यसंवृतं, नियमस्थितं, समाधिस्थं, तपसा दृष्टिमन्तं दृष्टवन्तौ। तस्य अग्निहोत्रं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिसीतया सह सस्मार्जलिः प्रणम्य प्रणनाम। ततः रामः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता मुनिम् आत्मानं निवेदयामास—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ। एषा मम धर्मपत्नि वैदेही जनकनन्दिनी, या मया सह वनं गतवती। सौमित्रिरियम् अनुजः पितुर्निर्देशेन मया सह वनं गतः। भगवन्, पितुः आदेशेन वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्माचरणं कर्तुम्, मूलफलभोजनं च।" एवं मुनिवरः राजपुत्रस्य वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा गौः, अर्घ्यं, जलं च समुपाहरत्। तपसा दग्धकलेवरः तान् विविधैः मृगमूलफलैः भोज्यैः सत्कृत्य, निवासं च यथायोग्यं समारब्धवान्। मुनिः मृगद्विजतापसैः परिवृतः, आगतान् रामादीन् सत्कारपूर्वकं प्रत्यग्रहीत्। ततो हव्यगृहीतं समर्प्य, रामं उपवेश्य, भारद्वाजः धर्मयुक्तं वाक्यम् अब्रवीत्—"काकुत्स्थकुलिन, चिरात् त्वां दृष्ट्वा अहं हृष्टः। तव वनवासः अकारणः श्रुतः मया।