रामः सीतया सह दण्डकवनं गन्तुम् एकाकी संकल्पयति, लक्ष्मणं तु मातरं कौसल्यां निरवलम्बां रक्षितारं नियुक्तवान्। तत्र सः विषादेन मन्यते—कैकेयी दुष्टभावेन कृत्यं कर्तुम् शक्नोति, धर्मज्ञाय भरताय अपि मातरं समर्पयेत्। अन्यस्मिन् जन्मनि पुत्रवियोगेन स्त्रियः किञ्चित् पापं कृतवन्त्यः स्युः, तेन कौसल्या सः दुःखं प्राप्नोति। कष्टं, या कौसल्या दीर्घकालं दुःखेन मां पालयति, सा मम पुरस्कारकाले मम वियोगेन विहिता—मम लज्जा। सौमित्रे, न कश्चित् मातरं दुःखमात्रं पुत्रं जनयेत्, यथा अहं अनवच्छिन्नं दुःखं जनयामि। लक्ष्मण, काकः प्रियः तस्यै, यः शत्रु-शुकस्य अङ्गुली गणयन्त्या वचनं शृणोति, मम तु किं उपयोगः, या दुःखिता मम सहाय्यं कर्तुं न शक्नोमि। कौसल्या मम वियोगेन महद् दुःखं प्राप्य, शोकसागरं पतिता। लक्ष्मण, एकाकी अहं कोपेन आयोध्यां भूमिं च बाणैः जयेम, परन्तु वीर्यं तु व्यर्थम्। अधर्मभीत्या, परलोकभीत्या च, लक्ष्मण, अहं अद्य अभिषेकं न करोमि। एवं दुःखपूर्णं वचनं दीर्घं वनान्तरे उक्त्वा, रामः अश्रुपूर्णमुखः रात्रौ मौनं आसित्। तं शोकं विरतं, अग्निं शान्तं, समुद्रं निस्तरङ्गं च दृष्ट्वा, लक्ष्मणः तं सान्त्वयति। लक्ष्मणः उवाच—राम, अद्य आयोध्या त्वया रहिता, चन्द्ररहितया रात्रिवत्, दीप्तिहीना। त्वं यथा शोकं कुर्याः, तत् उचितं नास्ति; सीता अहं च तव दुःखेन पतितौ। राघव, न वयं सीता अहं वा क्षणमपि त्वया विना जीवेत, जलात् निष्क्रान्तः मत्स्यः इव। अहं न पितरं न शत्रुघ्नं न तपस्विनीं सुमित्रां न स्वर्गं अपि त्वया विना द्रष्टुम् इच्छामि। ततः, तां समीपे सुखासीनां सीतां दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणः च वटवृक्षस्य अधः पत्रशय्यायां शयितौ। लक्ष्मणस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा, रामः वनवासं सम्मान्य धर्मे स्थितः, दीर्घकालं तपस्यां परमां आचरितवान्। तत्र तौ रघुकुलोत्पन्नौ वीरौ एकाकी वनान्तरे सिंहौ इव पर्वतात् विचरन्तौ, न भयम् न चिन्तां अनुभूतवन्तौ। शृणु वाल्मीकिरामायणस्य आयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशततमः सर्गः। तत्र, वटवृक्षस्य अधः सुरक्षितां रात्रिं याप्य, शुचिसूर्ये उदिते, ते तस्मात् स्थलात् प्रस्थितवन्तौ। भगिरथीगङ्गायाः यमुनया च संगमे गन्तुं, घनवनं प्रविष्टवन्तौ। मार्गे तौ बहून् देशान् रम्यस्थानानि च अपश्यताम्, अदृष्टानि दृश्यन्ति। सुरक्षितं गच्छन्तौ, विविधवृक्षान् दृष्ट्वा, दिवः समाप्तिकाले रामः सौमित्रिं उवाच—पश्य सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे धूमस्तम्भः दृश्यते; मुनेः अग्निहोत्रं स्यात्, अग्नेः चिह्नम्। गङ्गायाः यमुनायाः च संगमं प्राप्तवन्तः, जलस्य जलं प्रति शब्दः श्रूयते। वनवासिभिः छिन्नानि काष्ठानि दृश्यन्ते, भारद्वाजाश्रमः च विविधवृक्षैः शोभते। तौ धनुष्मन्तौ हृष्टौ, दिवः समाप्तिकाले, मुनिवासं संगमे प्राप्तवन्तौ। रामः आश्रमं प्राप्त्वा, मृगपक्षिणः संत्रस्तान् कृत्वा, भारद्वाजं समीपं गतः। तत्र, सीता लक्ष्मणः च सह, तौ वीरौ मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, दूरस्थौ स्थितौ। प्रवेश्य, तौ महात्मानं मुनिं शिष्यैः परिवृतं, नियमस्थितं, एकाग्रं, तपसा दृष्टिप्राप्तं च अपश्यताम्। मुनेः अग्निहोत्रं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिं सीतां च सह, ससम्मानं नमस्कृत्य अञ्जलिं कृतवान्। ततः रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, मुनिं परिचयम् अकरोत्—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ रामः लक्ष्मणः च।" "एषा मम पत्नी वैदेही, जनकस्य धर्मात्मजा; सा निरपराधा वनवासे मम सहागता। सौमित्रः मम अनुजः प्रियः, पितृनिर्देशेन वनं प्रस्थितः; सः नियमनिष्ठः मम सह वनं गतः। भगवन्, पितृनिर्देशेन वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्मं आचरिष्यामः, मूलफलैः जीविष्यामः।" इति रामस्य वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः तस्मै गौः हविः जलं च उपनिन्ये। तपसा तप्तः मुनिः तान् विविधान् वन्यं भोजनं, मूलफलानि च दत्तवान्, निवासं अपि निर्मितवान्। मृगपक्षिसाधुसंघैः परिवृतः, मुनिः रामं आगतम् आदरपूर्वकं सत्कारं कृत्वा, आसनं दत्त्वा, धर्मपूर्णं वचनं उक्तवान्।