रामः दुःखपूर्णं मनः कृत्वा लक्ष्मणं समुपादिशत्—"लक्ष्मण, मम कारणेन न सुमित्रा राणी शोकसमायुक्ता भवेत्। त्वं यथाकालं अयोध्याम् प्रतिनिवर्तस्व। अहं सीतया सह दण्डकारण्यं गमिष्यामि; मातरं अनाथां त्वं रक्षिता भव, लक्ष्मण। कैकेयी दुष्टभावेन अधर्मं कर्तुं शक्नोति; सा अपि मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय समर्पयेत्। नूनं अन्यस्य जन्मनः स्त्रियः पुत्रवियोगेन किञ्चित् कृतवन्त्यः; तस्मात् एष दुःखः मम मातरं प्राप्तः। या कौसल्या दीर्घकालं महता कष्टेन माम् उपलालितवती, सा फलसमये मया वञ्चिता—मम लज्जा। सौमित्रे, न काचिदपि स्त्री मम सदृशं पुत्रं जनयेत्, या मातरं अनवरतं शोकं ददाति। लक्ष्मण, मम मातरः शत्रुपक्षिणः पादाङ्गुलीगणनां श्रुत्वा, प्रियं शारिकं मत्तोऽपि अधिकं मन्यते। अहं शत्रुनिग्रहेण मातरं किम् उपकारं कर्तुं न शक्ष्यामि; तस्मात् दुःखिता सा मम किं प्रयोजनम्। कौसल्या मम वियोगेन महतीं शोकसमुद्रं पतिता, दुःखेन अभिभूता। अहं एकः क्रोधेन अयोध्यां भूमिं च शरैः जयितुं शक्न्यामि, किन्तु वीर्यं निरर्थकम्। अधर्मभीत्या परलोकभीत्या च, लक्ष्मण, अहं अद्य आत्मानं अभिषिक्तुं न इच्छामि।" एवं दुःखपूर्णं वचनं विलम्बेन वने रामः रात्रौ अश्रुपूर्णमुखः मौनम् आस्थाय उपाविशत्। तं रामं, शोकविलीनं, दीपशिखाविहीनं अग्निवत्, तरङ्गशून्यं समुद्रवद् दृष्ट्वा, लक्ष्मणः सान्त्वनं ददात्—"अद्य अयोध्या त्वया रहिता शून्या, रात्रिरिव चन्द्रविहीना। राम, एष दुःखः तव न युक्तः; त्वं सीतां माम् च अपि शोकसम्पातं कर्तुम् इच्छसि। न सीता न अहं, राघव, जलात् निष्क्रान्तमीनवत् क्षणमपि त्वां विना जीवितुं शक्नुमः। पितरं शत्रुघ्नं तपस्विनीं सुमित्रां वा स्वर्गं वा त्वया विना द्रष्टुम् न इच्छामि।" ततः समीपे सुखासीनां सीतां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मानौ भ्रातरौ वटवृक्षस्य अधः पत्रशय्यां शयीताम्। लक्ष्मणस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा, रामः वनवासं श्रद्धया स्वीकृत्य, धर्मनिष्ठः दीर्घकालं तपो महत्तमं अचरत्। तौ रघुनन्दनौ निर्जने वने सिंहौ इव गिरिसानुषु निर्भयौ निराशङ्कौ च आसताम्। शृणु अधुना वाल्मीकि-रामायणस्य आयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिकपञ्चाशत्तमं सर्गम्। ततः तत्र वटवृक्षस्य अधः रात्रिं सुरक्षितां यापयित्वा, शुचिः सूर्यः उदितः सति, तस्मात् स्थलात् निर्गतौ। तौ भागीरथीगङ्गायमुनयोः संगमं प्रति गच्छन्तौ, विशालं घनं च वनम् प्रविश्यताम्। मार्गे तौ महात्मानौ नानादेशान् रम्यस्थानानि च दृष्टवन्तौ, पूर्वं अदृष्टानि दृश्यन्ति। सुरक्षितं यात्रा कृत्वा, नानावृक्षान् पश्यन्तौ, दिवसस्य अन्ते रामः सौमित्रिं उवाच—"सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे धूमस्तम्भः दृश्यते; मुनिस्य अग्निहोत्रस्य धूमः स्यात्, दिव्यस्य अग्नेः चिह्नम्। नूनं गङ्गायमुनयोः संगमं प्राप्तवन्तः, यतोऽहं जलस्य जलेन स्पर्शं श्रुणोमि। अत्र वनवासिनां काष्ठानि च अश्रमस्य वृक्षविविधानि च दृश्यन्ति, भारद्वाजमुनेराश्रमे।" तौ धनुष्मन्तौ हृष्टौ दिवसे शेषे मुनेराश्रमं संगमे प्राप्तवन्तौ। रामः आश्रमं प्राप्त्वा, मृगपक्षिणः कम्पितवान्, ततः भारद्वाजं समीपमुपेत्य। तौ वीरौ सीतया सह, ऋषिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, दूरस्थौ स्थितवन्तौ। प्रवेश्य, तौ महात्मानं ऋषिं शिष्यसमवेतं, नियमस्थितं, तपसा दृष्टिमन्तं च दृष्टवन्तौ। मुनेः अग्निहोत्रं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिं सीतां च सह, साष्टाङ्गं प्रणम्य नमस्कारं कृतवान्। ततः रामः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता मुनिं परिचयम् अकरोत्—"भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ—रामः लक्ष्मणः च।" "एषा मम पत्नी वैदेही, जनकस्य धर्मात्मनः कन्या; सा निर्दोषा मम वनेन सह तपोवनं प्रविष्टा। सौमित्रः मम अनुजः प्रियः, पितरं निर्वासितः, नियमनिष्ठः मम वनेन सह आगतः। भगवन्, पितुरादेशेन वयं तपोवनं प्रविश्य, केवलं धर्मं आचरिष्यामः, मूलफलैः जीविष्यामः।" राजकुमारस्य वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः गौः, अर्घ्यं, जलं च तस्मै समर्पयत्। तपोदयेन दग्धः सन्, तान् विविधं वन्यं भोजनं, मूलफलानि च ददात्, निवासं च रचयत्। सर्वतः मृगपक्षिसाधुसंयुक्तः, मुनिः रामं आगतम् सम्मान्य अभ्यागतं कृतवान्।