रामः, कैकेयीपुत्रः भरतः स्वपत्नीसमेतः धन्यः, स एव ऐश्वर्ययुक्तां कोसलां राज्ये एकः स्वामी भविष्यति इति निश्चितवान्। पितरं वृद्धं कृत्वा, आत्मानं च वनवासिनं ज्ञात्वा, भरतः समग्रस्य राज्यस्य एकमुखः भविष्यतीति रामः अवदत्। यो हि धनं धर्मं च परित्यज्य केवलं कामं अनुगच्छति, स शीघ्रं दुःखं आप्नोति, यथा दशरथः नृपः इति रामः कथयामास। सौम्ये, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, आत्मनः वनवासाय, भरतस्य राज्याय च आगता इति मे मतिः जाताऽस्ति। सुदैववशात् कैकेयी मदमत्तवती कौसल्यां सुमित्रां च मम हेतोः न पीडयेत् इति रामः चिन्तितवान्। रामः लक्ष्मणं प्रति अवदत्—मम कारणेन रानी सुमित्रा दुःखेन न वसेत्, त्वं च उचिते काले अयोध्यां प्रतिगन्तुम् अर्हसि। अहं सीतया सह दण्डकवनं गमिष्यामि, त्वं तु मातरं अनाथां सुमित्रां रक्षिष्यसि, लक्ष्मण। कैकेयी दुष्टभावेन अन्यायं कर्म कर्तुं शक्नोति, सा मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय दातुं शक्नोति अपि। नूनं किञ्चिद् अन्यस्मिन्संसारे पुत्रवियोगं स्त्रियः कृतवत्यः, तेन एषा विपत्तिः मम मातरं प्राप्तवती। या कौसल्या मां दीर्घकालं क्लेशेन पालयामास, सा फले काले मया विहीना—अहो धिक् मम। सौमित्रे, यः मम इव पुत्रः जन्येत, सः मातुः अनन्तदुःखाय कारणं न भवेत् इति नारी न जनयेत्। लक्ष्मण, सा शुक्लिका अपि मम मातरं मत्तः प्रियः इति मे मन्ये, या शत्रोः शुकस्य पादान् गणयन्ती वाक्यानि शृणोति। अहं किं मातरं दुःखार्तां न उपकुर्याम्, अहं तस्याः किम् उपयुक्तः, शत्रुघ्नजित् त्वम् आह। कौसल्या मम वियोगेन महद्भिः शोकसागरैः पतिता, दुःखेन व्याप्यते। एकाकिना अपि अहं क्रुद्धः अयोध्यां भूमिं च धनुषा जेतुं शक्नोमि, लक्ष्मण, परन्तु वीर्यं तु व्यर्थम्। धर्मात् परलोकभयात् च, लक्ष्मण, अहं अद्य आत्मानं नाभिषिञ्चामि। इति चान्ये च दुःखपूर्णानि वचांसि विपिने दीर्घकालं उक्त्वा, रामः अश्रुपूर्णमुखः रात्रौ मौनं उपाविशत्। तं शोकं त्यक्त्वा विरतम् अग्निम् इव, शमिततरङ्गम् उदधिम् इव, लक्ष्मणः रामं सान्त्वयामास। लक्ष्मणः अवदत्—अद्य अयोध्या त्वया रहिता शोभाहीनाऽस्ति, चन्द्ररहितां रात्रिम् इव। राम, त्वया एवम् शोकः न उचितः, त्वं सीतां माम् अपि दुःखितौ करोति। न वा अहं, न सीता, त्वया विना क्षणमपि जीवितुं शक्नुमः, जलात् निष्कृष्टा मीनाविव। न पितरं, न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्रां, न स्वर्गं त्वया विना द्रष्टुम् इच्छामि। ततः समीपे सुखोपविष्टां सीतां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मनौ भ्रातरौ वटमूले पत्रशय्यायां शयने निषेदताम्। लक्ष्मणस्य उत्तमानि वचांसि श्रुत्वा, रामः वनवासं श्रद्धया स्वीकृत्य, धर्मे चिरकालं स्थित्वा, तपसि च परं यत्नं कृत्वा, आत्मानं समर्पयत्। तत्र विपिने तौ रघुनन्दनौ भ्रातरौ न भीतिं न च चिन्तां प्रपेदताम्, गिरिशिखरं व्रजन्तौ सिंहाविव। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। अथ चतुश्चत्वारिंशत्तमस्सर्गः आरभ्यते। तत्र तत्र वटवृक्षस्य अधः रजनीं सुरक्षिता यापयित्वा, निरमलः सूर्यः उदिते तस्मात् स्थलात् निर्गताः। तौ भागीरथ्याः गङ्गायाः यमुनायाः च संगमे गच्छन्तौ, विशालं घनं च वनं प्रविविशतुः। मार्गे मार्गे रम्याणि स्थलानि, दृष्टिपूर्वकं नूतनानि दृश्यन्ते स्म। सुरक्षितेन मार्गे, बहुविधानि वृक्षान् पश्यन्तौ, सायाह्ने रामः सौमित्रिं प्रति अवदत्—पश्य सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे धूमस्तम्भः दृश्यते, स मुनिना हुताग्नेः चिन्हमस्ति। गङ्गायाः यमुनायाः च संगमम् आगतम् इति मे श्रूयते जलस्य जलेन शब्दः। अत्र वने बहवः छिन्नकाष्ठाः दृश्यन्ते, भरद्वाजस्य आश्रमे विविधानि वृक्षान्यपि। तौ धनुष्मन्तौ हृष्टौ, सायं समये, मुन्याश्रमं संगमं च गच्छन्तौ। रामः आश्रमं प्राप्तः, मृगपक्षिणः च व्याकुलान् कृत्वा, किञ्चित्कालं विचर्य भरद्वाजमृषिं समीपमगच्छत्। ततः तस्य मुन्याश्रमं प्राप्तौ, तौ सीतया सहितौ मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, दूरस्थौ तस्थतुः। प्रविश्य, तौ महात्मानं मुनिं शिष्यसंवृतं, नियमस्थितं, एकचित्तं, तपसा दृष्टिमन्तं च दृष्टवन्तौ। तस्य मुनेश्च हव्यकर्म दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिसहितः सीतया च, सस्मितं सस्निग्धं च प्रणम्य प्राञ्जलिः अभिवादयत्। ततः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता रामः मुनिं प्रति स्वपरिचयं दत्तवान्—'भगवन्, वयं दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ।' एषा च मम धर्मपत्नी वैदेही, जनकस्य सुतापि, या निःस्पृहा मया सह तपोवनं प्रविष्टा।