रामः, दुःखस्यान्वितः, लक्ष्मणं प्रियं भ्रातरं वनान्तरे समुपविश्य, स्वजनन्याः, कौसल्यायाः, दुःखमपि चिन्तयन्, इदं वाक्यम् उवाच। "अनाथः वृद्धः च राजा, मयि वियुक्ते, कैकेयीवशः सम्प्राप्तः, किं कर्तुं शक्नोति? एतद् आपदं दृष्ट्वा, राज्ञः च मनः मोहं, कामः एव, लक्ष्मण, अर्थधर्मौ अतिवर्तते इति मे विश्वासः। कः वा, अज्ञः अपि, पुत्रं स्त्रीस्नेहाय त्यजेत्, यथा पितरः मम, कैकेयीं सदा शुश्रूषमाणं, त्वां च त्यक्तवान्। भाग्यशाली हि भरतः, कैकेयीपुत्रः, स्वपत्नीसमेतः, स एव कोसलराज्यं समृद्धं एकाधिपः भविष्यति। स एव राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे, मयि च वने निवसति। यः कामानुगः, अर्थधर्मौ परित्यज्य, शीघ्रं आपदं प्राप्नोति, यथा दशरथः। सौम्य, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम वनवासाय, भरतस्य राज्याय आगता इति मे मन्ये। अधुना कैकेयी, स्वभाग्ये मदमत्ता, कौसल्यां सुमित्रां च मम निमित्तं न बाधयेत्, इति मे आशा। सुमित्रा, मम कारणात्, शोकं न अनुभवेत्; त्वं, लक्ष्मण, यथाकालं अयोध्यां प्रतिनिवर्तस्व। अहं सीतया सह दण्डकवनं गमिष्यामि; मातरं अनाथां त्वं, लक्ष्मण, रक्षस्व। कैकेयी, द्वेषात् प्रेरिता, दुष्कर्माणि कर्तुं शक्नोति; सा अपि, धर्मज्ञाय भरताय, मम मातरं दातुं शक्नोति। नूनं, अन्यस्मिन् जन्मनि, मातरः पुत्रवियोगं किञ्चित् अकुर्वन्; तेन, एतद् कौसल्यायाः सम्प्राप्तम्। यः कौसल्या, माम् दीर्घकालं, क्लेशेन, पोषयामास, सा अधुना, फलसमये, मम वियोगं अनुभवति—मम लज्जा। न काचित् स्त्री, मम सदृशं पुत्रं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं अनन्तशोकं ददाति। लक्ष्मण, कौसल्यायाः प्रियः पक्षी, शत्रुपक्षिणः अङ्गुलीगणनं श्रुत्वा, मम अपेक्षया अधिकप्रियः इति मे मन्ये। अहं, शत्रुनिषूदन, मातरं दुःखितां किम् उपकारं कर्तुं न शक्नोमि; मम किम् उपयोगः? मम जननी कौसल्या, मयि वियुक्ता, महाशोकसमाविष्टा, दुःखसागरं पतिता। एकः, अयोध्यां अपि, भूमिं अपि, कोपेन बाणैः जितुं शक्नोमि, लक्ष्मण, किन्तु वीर्यस्य निष्फलता। अधर्मभीत्या, परलोकभीत्या, लक्ष्मण, अहं अद्य आत्मानं अभिषिक्तुं न इच्छामि। एवं दुःखपूर्णानि वचनानि, अन्यानि च, वनान्तरे, रात्रौ, रामः अश्रुपूर्णमुखः, मौनं समुपासीत। रामं, विलापं समाप्तवन्तं, शान्ताग्निं इव, शान्तसागरं इव, लक्ष्मणः सान्त्वयामास। लक्ष्मणः रामं उवाच—"अद्य अयोध्यापुरी, त्वयि वियुक्ते, चन्द्ररहितरात्रिरिव, तेजोहीना। त्वं, राम, एवं शोकं न कुर्याः; सीता अहं च, त्वया सह, पतिताः। न सीता, न अहं, राघव, क्षणमपि त्वया विना जीवितुं शक्नुमः, मत्स्यः जलात् वियुक्तः इव। अहं पितरं, शत्रुघ्नं, तपस्विनीं सुमित्रां, स्वर्गं अपि, त्वया विना द्रष्टुं न इच्छामि।" ततः, समीपे सुखेन उपविष्टां सीतां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मनौ भ्रातरौ, वटवृक्षस्य अधः पत्रशय्यायां शयने शयामास। लक्ष्मणस्य उत्तमं, बहुलं च, वचनं श्रुत्वा, रामः, वनवासं सम्मान्य, धर्मे सम्यक् प्रवृत्तः, दीर्घकालं तपस्यां परमां आस्थाय, तत्र स्थितवान्। तौ रघुवंशसम्भूतौ, तस्मिन वनान्तरे, सिंहौ इव गिरिशिखरे, न भयं, न चिन्तां, अनुभवतुः। अथ, वाल्मीकि-रामायणस्य आयोध्याकाण्डे, चतुश्चत्वारिंशदधिकषड्चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तौ, तस्मिन् महावृक्षे सुरक्षितरात्रिं यापयित्वा, निर्मलसूर्ये उदिते, तस्मात् स्थलात् निष्क्रान्तौ। भागीरथीगङ्गायमुनयोः संगमे गन्तुं, घनवनं प्रविष्टौ। मार्गे, तौ, बहून् देशान्, रम्यस्थानानि च, अदृष्टपूर्वाणि दृश्यन्ते। मार्गे, विविधवृक्षान् दृष्ट्वा, दिवसस्य अन्ते, रामः सौमित्रिं उवाच—"सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे, धूमस्तम्भः दृश्यते; ऋषेः अग्निहोत्रस्य चिन्हं इति मे मन्ये। गङ्गायमुनयोः संगमं प्राप्तवन्तौ स्म; जलस्य जलं प्रति शब्दः श्रूयते। वनेवासिनां काष्ठानि च, भारद्वाजाश्रमस्य विविधवृक्षान् दृश्यामि।" तौ धनुष्मन्तौ, दिवसस्य अन्ते, हृष्टौ, ऋषेश्रमं गङ्गायमुनयोः संगमे प्राप्तवन्तौ। रामः, आश्रमं आगत्य, मृगपक्षिणः च, किञ्चित् विहाय, भारद्वाजमुनिं समीपं ययौ। तौ वीरौ, सीतया सह, मुनिं द्रष्टुं इच्छन्तौ, दूरस्थौ स्थितवन्तौ। आश्रमं प्रविश्य, तौ महात्मानं मुनिं, शिष्यैः परिवृतं, व्रते स्थितं, ध्याननिष्ठं, तपसा दृष्टिप्राप्तं, दृष्टवन्तौ।