कैकयी सा राज्यमर्थं स्वजीवनमपि त्यक्तुं न संकुच्येत, यदि भरतः प्रत्यागच्छेत इति रामः चिन्तयामास। अहं विना वृद्धः स राजा, कैकयीवशवर्ती, किं करिष्यति, यस्य स्वभावः सुखासक्तः, इति सः दुःखेन व्याहरत्। एतादृशं दुःखं दृष्ट्वा, राज्ञः च मनो मोहं समवेक्ष्य, रामः मन्यते—कामः हि धनधर्माभ्यां गुरुतरः। को हि, अपि अजः, पुत्रं स्त्रियाः कृते त्यजेत, यथा अस्मान् पितरः, लक्ष्मण, या सदा तस्य आज्ञां पालयति? भरतः तु कैकयीपुत्रः, सौभाग्यशाली, भार्यया सहितः; स एव कोसलराज्यस्य एकाधिपः भविष्यति। सः एव समग्रस्य राज्यस्य मुख्यः भविष्यति, पितरि वृद्धे मयि च वने वसति। यः धर्मधनौ त्यक्त्वा कामं अनुवर्तते, सः शीघ्रं दुःखं प्राप्नोति, यथा दशरथः। सौम्य, अहं मन्ये—कैकयी दशरथस्य अन्ताय, मम वनवासाय, भरतस्य च राज्याय आगता। अधुना कैकयी, स्वसौभाग्ये मदमत्ता, कौसल्यां सुमित्रां च मम कृते न बाधेत इति मे आशा। सुमित्रा च मम कृते दुःखेन न वसेत; त्वं लक्ष्मण, यथाकालं अयोध्यां प्रतिगन्तव्यम्। अहं सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि; या माता अनाथा तिष्ठति, तस्याः त्वं रक्षिता भविष्यसि, लक्ष्मण। कैकयी, द्वेषात् प्रेरिता, अधर्मं कर्तुं शक्नोति; सा अपि मम मातरं धर्मज्ञं भरताय दातुम् अर्हति। नूनं किञ्चिदन्यजन्मनि, या नार्यः पुत्रवियोगं प्राप्नुवन्ति, ताभिः किञ्चिदकृतं; तथा मम मातरम् इदं प्राप्तम्। या कौसल्या मां दीर्घकालं कष्टेन पालयति, सा फले काले मया वियुता, अहो मम लज्जा। कौसल्यायाः यथा अहं दुःखं कारणं जातः, तथा का अपि माता पुत्रं मम सदृशं न जनयेत, सौमित्रे। लक्ष्मण, सा शुक्लिका अपि तस्यै मम अपेक्षया प्रियतराऽस्ति, या शत्रोः शारिकायाः अङ्गुलीनि गणयन्त्याः वचनानि शृणोति। अहं किं तस्यै, शत्रुघ्ननिषूदन, या दुःखिता, अहं च तस्यै न किञ्चित् साहाय्यं कर्तुं शक्नोमि? कौसल्या माता मया वियुता, महान् शोकसागरः पतिता, दुःखेन अभिभूता। एकाकिना अपि अयोध्यां भूमिं च कोपेन शरैः जेतुं शक्नोमि, लक्ष्मण, किन्तु वीर्यं तु व्यर्थम्। अधर्मभीत्या च परलोकभीत्या, पापरहित, लक्ष्मण, अद्य अहं आत्मनं नाभिषेचयामि। एवं चान्यं च दुःखं वचनं दीर्घकालं वनान्तरे उक्त्वा, रामः अश्रुपूर्णमुखः रात्रौ मौनं आसीद्। तं रामं विलापं त्यक्त्वा, शान्ततेजसम्, शान्ततरङ्गसमुद्रमिव, दीपशिखारहितं वह्निमिव, लक्ष्मणः सान्त्वयामास। “अद्य एव, वीरश्रेष्ठ, अयोध्या त्वद्वियोगात् चन्द्रहीनरात्रिरिव, तेजोहीना जाताऽस्ति। न युक्तं राम, त्वया एवं शोकः कर्तुं; त्वं सीतां मां च पतितौ करोषि, नरश्रेष्ठ। न सीता नाहं, राघव, त्वया विना क्षणमपि जीवितुं शक्नुमः, यथा जलात् मत्स्यः न जीवति। नाहं पितरं द्रष्टुमिच्छामि, न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्रां, न स्वर्गं अपि त्वया विना।” ततः समीपे सुखोपविष्टां सीतां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मानौ भ्रातरौ वटमूले पर्णशय्यायाम् उपाविशताम्। लक्ष्मणस्य उत्तमानि बहूनि वचनानि श्रुत्वा, राघवः वनवासं सम्मान्य, दीर्घकालं धर्मे स्थित्वा, तपः परमं अकरोत्। तत्र तस्मिन् वनान्तरे, तौ रघुकुलश्रेष्ठौ न भीतिं न च चिन्तां प्राप्नुतः, गिरिशिखरचारिणाविव सिंहौ। शृणु अधुना चतुश्चत्वारिंशदधिकपञ्चाशत्तमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे। ततः तस्याः महावटस्य अधः सुरक्षितां रात्रिं याप्य, शुचिसूर्ये उदिते, ते तस्मात् देशात् प्रस्थितवन्तौ। ते भगीरथीगङ्गायाः यमुनायाः च संगमे दिशं जग्मतुः, विस्तीर्णं घनवनं प्रविश्य। मार्गे तौ महात्मानौ बहून् देशान् रम्याणि च स्थलानि दृष्टवन्तौ, अदृष्टपूर्वाणि दृश्यन्ते स्म। ते मार्गेण सुरक्षितं गच्छन्तौ, नानावृक्षान् दृष्ट्वा, दिवसे क्षीयमाणे, रामः सौमित्रिं प्रति उवाच—“पश्य सौमित्रे, प्रयागसंनिधौ धूमस्तम्भः दृश्यते; मुनिना हुतं वह्निहि स्यात्, दिव्याग्नेः चिह्नम्। नूनं गङ्गायाः यमुनायाः च संगमं प्राप्ताः स्म, यतः आपां आप्सु निनादं शृणोमि। अत्र वनवासिभिः छिन्नानि काष्ठानि दृश्यन्ते, भरद्वाजस्य आश्रमे नानावृक्षाः सन्ति।” तौ धनुष्पाणी सन्तौ, सायं सञ्जायमाने, मुनिवासं गत्वा, गङ्गायाः यमुनायाः च संगमे, हृष्टौ जग्मतुः। रामः आश्रमं प्राप्तः, मृगद्विजान् कम्पयन्, किञ्चित् कालं विचर्य, भरद्वाजं संप्राप्तः। ततः तौ वीरौ, सीतया सह, मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्तौ, आश्रमस्य समीपे दूरस्थौ तस्थतुः।