रात्रौ नूनं महाबलः राजा दुःखेन निद्रां प्राप्नोति, हे लक्ष्मण; किन्तु कैकेयी स्वाभिलषितं सम्प्राप्य तृप्तिम् अनुभवति। सा कैकेयी, राज्यस्य हेतोः, यदि भरतः प्रत्यागच्छेत्, तदा स्वजीवनं त्यक्तुमपि न सन्देहं कुर्यात्। असहायः वृद्धश्च राजा, मय्यपि वियुक्तः, कैकेय्या वशीकृतः, किं करिष्यति, यः सुखोपभोगे लीनः? एतां विपत्तिम् एवं च राज्ञः विमूढचित्ततां दृष्ट्वा, अहं मन्ये—कामः एव धनधर्माभ्यां गुरुतरः। कः हि, मूढोऽपि, स्त्रीहेतोः स्वपुत्रं त्यजेत्, यथा पितरः मम, लक्ष्मण, यः सदा तस्याः वाक्यानि शृणोति? सत्यं, कैकेयीपुत्रः भरतः स्वपत्नीसमेतः धन्यः; स एव कोसलराज्यस्य एकाधिपः भविष्यति। स राजा वृद्धः, अहं च वने वसामि, स एव राज्यस्य एकमुखः भविष्यति। यो धर्मं च धनं च त्यक्त्वा केवलं कामानुगः भवति, स शीघ्रमेव विपत्तिं प्राप्नोति, यथा राजा दशरथः। सौम्य, अहं मन्ये—कैकेयी दशरथस्यान्ताय, मम वनवासाय, भरतस्य च राज्याय आगता। अद्य कैकेयी, स्वसौभाग्ये मदोन्मत्ता, कौसल्यां सुमित्रां च मम कारणेन न बाधेत। मम हेतोः न सुमित्रा महाराज्ञी दुःखं प्राप्नुयात्; त्वं लक्ष्मण, यथाकालं अयोध्यां प्रतिगन्तव्यम्। अहं सीतया सह एकाकिनः दण्डकवनं गमिष्यामि; या माता अनाथा भविष्यति, तस्याः रक्षणं त्वं कर्तव्यम्, लक्ष्मण। कैकेयी, द्वेषात् प्रेरिता, पापानि कर्माणि कुर्यात्; सा मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय दातुमपि शक्नोति। नूनं, अन्यस्मिन जन्मनि, येनापि कारणेन मातरः पुत्रवियोगं प्राप्नुवन्, तस्य फलमिदानीं मम मातरं प्राप्तम्। या कौसल्या मां दीर्घकालं कठिनेन चोपचारेण पालयामास, सा फले काले मया वियुक्ता—मयि खलु लज्जा। साुमित्रे, न काचित् स्त्री मम सदृशं पुत्रं पुनः प्रस्नुतु, या मातरं अनवरतं शोकं ददाति। लक्ष्मण, अहं मन्ये—सा शत्रोः शुकस्य पादान् गणयन्ती, तस्याः प्रियं शारिकापि मत्तः प्रियतरः। किं मम उपयोगः, रिपुसूदन, या दैवविपरीतं माता मम शोकार्तायाः न किञ्चित् साहाय्यं कर्तुं शक्नोमि? मम माता कौसल्या मयि वियुक्ता महतीं व्यथां प्राप्य, शोकसागरमग्ना, शयाना अस्ति। अहं एकाकी कोपेन अयोध्यां च पृथिवीं च शरैः जेतुं शक्तः; किन्तु वीर्यम् अर्थहीनं। अधर्मभयात् परलोकभयाच्च, हे निष्पाप, तस्मात् अहं अद्यात्मानं नाभिषेचयामि, लक्ष्मण। एवं चान्ये च दुःखपूर्णान् वचनानि कृत्वा, रामः, रात्रौ कानने, बाष्पपूर्णमुखः, तूष्णीं उपाविशत्। रामं विलपितं विरमन्तं, शान्तज्वालमिव वह्निं, स्तब्धतरङ्गमिव समुद्रं दृष्ट्वा, लक्ष्मणः तम् आश्वासयामास। अद्य, रणशार्दूल, त्वयि गते, अयोध्या निशायामिव चन्द्रहीना, तेजोहीना जाता। न उचितं, राम, त्वया एवं शोकार्तं भवितुम्; त्वं सीतां माम् चापि शोकस्यान्तः पतयसि, नरश्रेष्ठ। न हि सीता, नाहं वा, राघव, त्वया विना क्षणमपि जीवितुं शक्नुवः, यथा जलात् नीताः मीनाः न जीवन्ति। सत्यं, न मे पितरं द्रष्टुमिच्छा, न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्रां, नापि स्वर्गं त्वया विना। ततो, सीतां समीपे सुखोपविष्टां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मानौ भ्रातरौ वटमूले पत्रशय्यायाम् उपाविशताम्। लक्ष्मणस्य उत्तमानि, बहूनि च वचनानि श्रुत्वा, रामः, वनवासं मान्यं कृत्वा, दीर्घकालं धर्मे स्थित्वा, परमं तपः अचरत्। तत्र तस्मिन् एकान्ते वने, तौ रघुनन्दनौ महाबलौ न भीतिं न च चिन्तां प्राप्नुतः, पर्वतशिखरेषु सिंहाविव। शृणु, इदानीं वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, चतुश्चत्वारिंशत्तमे (५४) सर्गे। अथ तौ महावृक्षस्य अधः सुरक्षितां रात्रिं याप्य, निर्मले सूर्ये उदिते, तस्मात् देशात् प्रययतुः। तौ यत्र भागीरथी गङ्गा यमुनया सह संगच्छति, तत्र गच्छन्तौ, महद् गहनं वनं प्रविष्टौ। तौ महात्मानौ मार्गेऽनेकानि देशान् रमणीयानि च स्थलानि दृष्ट्वा, पूर्वं न दृष्टानि दृश्यन्ते स्म। सुरक्षितं पन्थानं गच्छन्तौ, नानावृक्षान् दृष्ट्वा, दिवसेऽभ्युपगते, रामः सौमित्रये वाक्यम् अब्रवीत्—पश्य, सौमित्रे, प्रयागस्य समीपे धूमस्तम्भः दृश्यते; तत्र मुनिना अग्निहोत्रं क्रियते, दिव्यस्य अग्नेः चिह्नमिति मन्ये। नूनं गङ्गायमुनयोः संगमे प्राप्तौ स्म, यतोऽहं जलस्य जलेन पतनशब्दं शृणोमि। अत्र काष्ठानि वनवासिभिः छिन्नानि, भारद्वाजस्य आश्रमे बहुविधाः वृक्षाः दृश्यन्ते। तौ धनुष्पाणी, दिवसे शेषे, हृष्टौ, भारद्वाजमुनेश्च आश्रमं संगमं च गङ्गायमुनयोः प्राप्नुतः। रामः आश्रमं प्राप्तः, मृगद्विजान् कम्पयन्, किञ्चित् कालं विचर्य, ततः भारद्वाजं समीपमगच्छत्।