रामः सायं पश्चिमदिशि संध्यां निरीक्ष्य, लक्ष्मणं समीपस्थं समीपगतं वृक्षं उपसंगम्य, हर्षजनकः स सर्वेषां अग्रणी, सौमित्रये इदं मधुरं वचनम् उवाच। ‘‘अद्य नगरात् बहिः प्रविष्टस्य प्रथमः रात्रिः अस्ति; सौमित्रे, मम वियोगेन त्वं चिन्तां मा कुर्याः। अद्य आरभ्य, रात्रिषु जागरणं कर्तव्यं, श्रान्तिहीनाः वयं भवेम; सीतायाः रक्षणं केवलं अस्माकं उत्तरदायित्वं अस्ति, लक्ष्मण। अस्माभिः संगृहीतेषु वस्त्रेषु भूमौ शय्यां विस्तार्य, किञ्चिद् रात्रिं यापयामः, सौमित्रे।’’ इत्युक्त्वा, रामः स्वाभाविकसुखशय्यां परित्यज्य भूमौ शयितः, सौमित्रये शुभं वचनं पुनः उवाच। रामः लक्ष्मणं प्रति दुःखपूर्णं वचनं प्राह, ‘‘निश्श्वासः महराजः दुःखेन शयितः; कैकेयी तु स्वकामना सिद्ध्याः सन्तुष्टा भवति। सा रानी कैकेयी राज्यार्थं भरतं दृष्ट्वा जीवितं अपि त्यजेत्। वृद्धः, असहायः, मम वियोगेन दुःखी राजा कैकेयीवशे किम् करिष्यति? एतद् दुःखं दृष्ट्वा, तस्य च मनसि मोहं जानन्, मन्ये—कामः अर्थधर्मयोः अधिकः। कः, अपि अज्ञः, पुत्रं स्त्रियाः कृते त्यजेत्? पितरः मम, यः सदा तस्य आज्ञा पालनं कृतवान्, लक्ष्मण, मां त्यक्तवान्। भरतः तु कैकेयीपुत्रः, स्वपत्नी सहितः, भाग्यशाली; केवलं सः कोसलराज्यं सुखेन भोक्ष्यति। सम्पूर्णराज्यस्य एकमुखः स भविष्यति, पितरः वृद्धः, अहं वनवासे स्थितः। यः धर्मार्थौ परित्यज्य कामं अनुगच्छति, त्वरितं दुःखं प्राप्नोति, यथा दशरथः। मन्ये, सौम्य, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम वनवासाय, भरतस्य राज्याय आगता। आशां करोमि—कैकेयी, सौभाग्ये मद्यन्ती, कौसल्यां सुमित्रां च मम कारणेन न बाधेत्। रानी सुमित्रा, मम कारणेन, दुःखं मा भजेत; त्वं, लक्ष्मण, समये अयोध्यां प्रत्यागच्छ। अहं केवलं सीतया सह दण्डकवनं गच्छामि; मातरं या असहायः, त्वं तस्याः रक्षकः भव, लक्ष्मण। कैकेयी, दुष्टभावेन, अधर्मं कर्तुं शक्नोत्; सा मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय अपि दातुं शक्नोत्। नूनं, अन्यस्मिन् जन्मनि, पुत्रवियोगेन स्त्रियः किञ्चित् अकुर्वन्; इदानीं तस्याः दुःखं प्राप्तम्। कौसल्या या मां दीर्घकालं कष्टेन पालयामास, तस्याः प्रतिफलसमये मम वियोगः—धिक् मम। न कश्चन स्त्री पुत्रं मम सदृशं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं अनवरतं दुःखं ददाति। मन्ये, लक्ष्मण, तस्यै शुकः अङ्गुलीनां गणनां श्रुत्वा, शत्रोः शारिकायाः पद्मानि गणयन्त्या, मम वचनात् प्रियः। अहं किम् उपकारः, शत्रुसूदन, मातरं या दुःखिता, अहं तस्याः दुःखितायाः किञ्चित् उपकारं कर्तुं न शक्नोमि। कौसल्या, मम वियोगेन, महद् दुःखं प्राप्य, शोकसागरं पतिता। अहं एकाकी अयोध्यां, भूमिं च, कोपेन बाणैः जयितुं शक्नोमि, लक्ष्मण; किन्तु वीर्यं व्यर्थम्। अधर्मभयात्, परलोकभयात्, लक्ष्मण, तस्मात् अहं आत्मानं राज्याभिषेकाय न समीक्षे।’’ इति, एवम् अन्यानि दुःखपूर्णानि वचनानि, एकान्ते वने, रामः दीर्घं विलप्य, अश्रुपूर्णमुखः, रात्रौ मौनम् आसीत्। रामः विलापं समाप्तं कृत्वा, अग्निः शान्तधूमः इव, समुद्रः निष्कम्पतरङ्गः इव, लक्ष्मणः तम् आलोक्य, सान्त्वनं ददात्। ‘‘नूनं, वीरश्रेष्ठ, अद्य अयोध्यानगरं त्वया विना तेजोहीनम्, शशिहीनरात्रिरिव। त्वं एवं शोकं कर्तुं न युक्तम्, राम; त्वया सीता अहं च पतितौ। न सीता, न अहं, राघव, क्षणमपि त्वया विना जीवितुं शक्नुमः, मत्स्यः जलात् निष्क्रान्तः इव। न अहं पितरं द्रष्टुं इच्छामि, न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्रां, न स्वर्गं अपि, यदि त्वया विना।’’ इत्युक्त्वा, समीपे सुखासनस्थां सीतां दृष्ट्वा, धर्मज्ञौ भ्रातरौ, वटवृक्षस्य अधः पत्रशय्यायां शयितौ। लक्ष्मणस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा, रामः वनजीवनं श्रद्धया स्वीकृत्य, दीर्घकालं धर्मे समर्पितः, तपस्यां परमां आस्थितः। ततः, तस्मिन्नेकान्ते वने, रघुवंशजौ वीरौ, सिंहौ पर्वतान् विचरन्तौ इव, न भयम् न चिन्ताम् अनुभूतवन्तौ। शृणु, इदानीं वाल्मीकि-रामायणस्य आयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिके चतुश्चत्वारिंशदाध्याये (५४)। तस्मिन् महावृक्षस्य अधः सुरक्षितरात्रिं यापयित्वा, निर्मलसूर्ये उदिते, तद् स्थलं विहाय निर्गतवन्तौ। भगीरथीगङ्गायाः यमुनया च संगमस्थानं प्रति गतवन्तौ, विशालं घनं वनं प्रविष्टवन्तौ। मार्गे बहून् देशान् रम्यस्थानानि च दृष्टवन्तौ, यानि पूर्वं न दृष्टानि। विविधवृक्षान् निरीक्ष्य, सुरक्षितं मार्गं गत्वा, दिवः सन्निपाते, रामः सौमित्रये पुनः वचनम् उवाच।