स महात्मा रामः, यः त्रैलोक्यपालैः समबलः, तं महतीं नदीं तीर्त्वा शनैः शनैः समृद्धानि ग्रामाणि समुपजगाम, येषां शस्यशालिनि क्षेत्राणि सुशोभनानि आसन्, वत्सैश्च प्रमोदितानि। तत्र तौ भ्रातरौ चत्वारः महावन्यपशून्—वराहं, ऋश्यं, चित्रमृगं, महाहृष्टं ऋष्यं च—जघ्नतुः। तयोः उत्सुकयोर्भोजनकाले तेषां पवित्रमांसं गृह्य शीघ्रं वनपतिं शरण्यं प्रति जग्मतुः। ततः सः रामः पश्चिमस्यां संध्यायाम् उपविष्टः, तं वृक्षं समीपमुपेत्य, सौमित्रिं लक्ष्मणं मधुरया वाचा सम्बोधयामास। "अद्य नगरे बहिः प्रथमं रात्रिं यापयामः; सौमित्रे, त्वं मयि विनाऽपि चिन्ता न कर्तव्या। अद्य प्रभृति निशासु जागरणं अविच्छिन्नं कर्तव्यं, यतो हि सीतायाः रक्षणं अस्माकं कर्तव्यम्। कथंचित् इमां रात्रिं अत्रैव भूमौ स्वयंगृहीतेषु पत्रेषु शय्याम् आस्थाय यापयामः।" इति उक्त्वा, सः रामः, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः अपि, भूमौ शय्याम् आसीनः सौमित्रिं शुभं वाक्यं प्रोवाच। "नूनम् अद्य सः महराजः दुःखितः निद्रां करोति, लक्ष्मण; परं कैकेयी तु कामान् सिध्यन्ती सन्तुष्टा भविष्यति। सा राज्ञी कैकेयी राज्यस्य कृते प्राणानपि त्यजेत् यदि भरतः प्रत्यागच्छेत्। असहायः वृद्धः च, मयि वियुक्तः, स कामवशगः राजा किं करिष्यति? एषां दुःखानां दृष्ट्वा, मन्ये, कामः धनधर्माभ्यां बलवत्तरः। कः वा, लक्ष्मण, स्त्रीहेतोः पुत्रं परित्यजेत्, यथा पितरः मम मयि सदा वशे स्थिते? भरतः तु कैकेय्याः पुत्रः, सौभाग्यवान् स्यात्; स एव कोसलराज्यस्य एकाधिपः भविष्यति। स एव राज्यस्य सर्वेषां प्रजासु एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे मम च वने वसति। यः कामानुगतः धर्मधनयोः त्यागं करोति, स शीघ्रं दुःखं प्राप्नोति, यथा दशरथः। मन्ये, लक्ष्मण, कैकेयी दशरथस्य नाशाय, मम प्रवासाय, भरतस्य राज्याय च आगता। नूनं कैकेयी, सौभग्यवशात्, कौसल्यां च सुमित्रां च मम कृते न पीडयेत्। न सुमित्रा मम कृते दुःखं अनुभवेत्; त्वं, लक्ष्मण, यथाकालं अयोध्यां प्रतिगच्छ। अहं तु सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि; त्वं तु मातरं अनाथां रक्ष। कैकेयी दूषणवशात् पापानि कर्तुं शक्नोति; सा अपि मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय दास्यति। नूनं पूर्वजन्मनि पुत्रवियोगेन स्त्रियः किञ्चिद् अकुर्वन्; अतः इदानीं मम मातरं दुःखमुपगतं। या कौसल्या मां दीर्घकालं क्लेशेन पोषयामास, सा इदानीं मम लाभे विहीना—धिक् मयि। न कदापि काचित् स्त्री पुत्रं मम सदृशं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं शोकसागरं नयति। मन्ये, लक्ष्मण, सा शुक्लिका अपि मातुः मया अपि प्रियतराऽस्ति, या शत्रोः शुकस्य पादाङ्गुलीः गणयन्ती तस्य वचनं शृणोति। किं मया, लक्ष्मण, मातुः दुःखितायाः, या अहं नोपकारः शोकाकुलायाः। नूनं मम माता कौसल्या मया वियुक्ता महाशोके निमग्ना दुःखसागरे पतिता। एकाकी अयोध्यां अपि बाणैः जितुम् अशक्यम्, लक्ष्मण, परं वीर्यम् व्यर्थम्। धर्मभीत्या च परत्रस्य भीत्या, लक्ष्मण, अहं अद्यात्मानं नाभिषेचयामि। एवं दुःखितः रामः एकान्ते वने बहूनि दुःखपूर्णानि वचनानि लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, अश्रुपूर्णमुखः मौनम् उपाविशत्। तम् दुःखं त्यक्त्वा, शान्तज्वालमिव अग्निं, शान्ततरङ्गमिव सागरं, लक्ष्मणः समाश्वासयत्। "नूनं अद्य, रणशार्दूल, अयोध्या त्वयि वियुक्ते निःप्रभा, शशिहीना रात्रिरिव। न उचितं त्वया एवं शोकः कर्तव्यम्; त्वया शोकिते, सीता अहं च पतामः। न सीता, नाहं, राघव, त्वां विना क्षणमपि जीवेतुम् इच्छावः, जलात् मत्स्य इव। न पितरं, न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्रां, न स्वर्गमपि त्वां विना द्रष्टुम् इच्छामि।" एवं तयोः समीपे उपविष्टां सीतां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मनौ भ्रातरौ वटवृक्षस्य अधः पत्रशय्यां कृत्वा शयानौ। लक्ष्मणस्य उत्तमानि वचनानि श्रुत्वा, रामः धर्मनिष्ठया वने दीर्घकालं परं तपः कृत्वा धर्मे प्रस्थितः। तत्र तौ रघुनन्दनौ निर्जने वने न भीतिं न च शोकं प्राप्नुतः, गिरिशिखरं विचरन्तौ सिंहाविव। एवम् अतीतायां रात्रौ वटमूले, शुचिस्मिते सूर्ये उदिते, तस्मात् स्थलात् तौ निर्गतौ।