सुमित्रानन्दनः शीघ्रं गङ्गां तीर्त्वा तस्याः पारं प्राप्तः, तदा स स्नेहेन रामं समीक्ष्य दूरतः दृष्टिं पुनरपि प्रत्याहृत्य, दीर्घमार्गखिन्नः तपस्वी दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, यस्य तेजः लोकपालानाम् अपि समं, गम्भीरां नदीं गङ्गां तीर्त्वा शनैः शनैः समृद्धानि ग्रामाणि, शोभनधान्यानि, हृष्टवत्सानि च, समीपमगच्छत्। तत्र तौ द्वौ महिषौ—वराहं, ऋष्यं, चित्रमृगं, महारण्यमृगं च—हत्वा, तेषां पवित्रं मांसं गृह्य, क्षुधार्तौ शीघ्रं वनाधिपस्य शरणं जग्मतुः। ततः तृतीयः पञ्चाशदधिकः सर्गः आरभ्यते श्रोतुम्। स तत्र तरुमुपेत्य, पश्चिमसन्ध्यां निरीक्ष्य, रामः प्रमोदजननां श्रेणिं अग्रगण्यः, लक्ष्मणं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"अद्य नगरात् बहिर्वासरात्रिः प्रथमं याता; सुमित्रानन्दनात् वियोगेन त्वं चिन्तां मा कृथाः। अद्यप्रभृति, लक्ष्मण, निःश्रान्ताः रात्रिषु जागरितव्यं, सीतायाः रक्षणं हि अस्माकं कर्तव्यं। कथञ्चिद् अस्यां रात्रौ, सौमित्रे, स्वयम् उपार्जितैः पर्णैः शय्यां विस्तीर्य, वासं कुर्मः। रामः, सुखशय्यायां विहितः सन् अपि, भूमौ शयानः, सौमित्रये शुभवचनानि प्रोवाच—‘नूनं, लक्ष्मण, अद्य महाबुद्धिः राजा दुःखेन निद्रां न लभते; कैकेयी तु कामं प्राप्त्वा तुष्टा भवति। सा राज्ञी कैकेयी राज्यार्थं भरतागमनं दृष्ट्वा प्राणानपि दद्यात्। अस्मन्मुक्तः वृद्धो राजा, कैकेयीवशे स्थितः, किं करिष्यति, स्नेहवशाद् आत्मसुखलोभेन च? एवं राज्यदुःखं दृष्ट्वा, राज्ञः भ्रममपि, मन्ये, कामः अर्थधर्माभ्यां बलवत्तरः। को हि, लक्ष्मण, स्त्रीहेतोः पुत्रं परित्यजेत्, यथा पितरः मयि कृतवान्, या सदा तस्याज्ञां शुश्रूषते। नूनं, कैकेयीपुत्रः भरतः, भार्यया सहितः, सौभाग्यशाली, स एव कोसलराज्ये एकाधिपत्यं प्राप्स्यति। स एव राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे मयि च वने वसति। यो हि धर्मार्थौ परित्यज्य काममेव अनुसरति, स शीघ्रं विपत्तिम् आप्नोति, यथा दशरथः। मृदु, लक्ष्मण, मन्ये, कैकेयी दशरथस्य निधनाय, मम वनवासाय, भरतस्य राज्याय च प्राप्ता। अद्य कैकेयी, सौभाग्यमदमत्ता, कौशल्यां सुमित्रां च मामर्थं न बाधते इति मे प्रार्थना। न सुमित्रा, लक्ष्मण, मम कारणात् दुःखेन वसति, त्वं यथाकालं अयोध्यां प्रतिगन्तव्यः। अहमेव सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि, त्वं मातरं अनाथां रक्षिष्यसि, लक्ष्मण। दुष्टभावेन कैकेयी अधर्मं कर्तुम् अर्हति, सा अपि मामकां मातरं धर्मज्ञे भरते समर्पयेत्। अन्यस्मिन् जन्मनि स्त्रियः पुत्रवियोगं प्राप्य किमपि कृतवन्त्यः, तेनैव मम मातरं इदं प्राप्तम्। या मां दीर्घकालं कष्टेन पालयति, सा कौशल्या फलसमये मयि वियुक्ता—धिगस्तु माम्। न कदापि स्त्री पुत्रं मम सदृशं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं दुःखस्य अन्तं न जानाति। मन्ये, लक्ष्मण, कौशल्यायाः प्रियः शारिकः मत्तः प्रियतरः, या शत्रोः शुकस्य पदानि गणयन्ती तस्य वचनानि शृणोति। किं मया, रिपुषूदन, मातरं दुःखितां न सहायोऽस्मि, सा दुःखिता मम किम्? कौशल्या, मयि वियुक्ता, महादुःखेन आर्ता, शोकसागरमग्ना। अहं एकाकी कोपेन अयोध्यां भूमिं च शरैः जेतुं शक्नोमि, लक्ष्मण, किन्तु वीर्यं व्यर्थम्। अधर्मभीत्या परलोकभयाच्च, लक्ष्मण, अहं अद्य आत्मानं नाभिषेचयामि। एवं दुःखितवचनानि बहूनि वने, रामः रात्रौ रुदन्, मौनं जगाम। तं विलपन्तं रामं, शान्तज्वलनमिव, स्तब्धतरङ्गमिव सागरं, लक्ष्मणः सान्त्वयामास। ‘नूनं, राम, त्वयि गते, अयोध्या निशायामिव चन्द्ररहितायां, तेजः रहिता। न युक्तं, राम, त्वया एवं शोकः कर्तुं, त्वं सीतां मामपि शोकसागरं नयसि। न सीता, नाहं, राघव, त्वया विना क्षणमपि जीवेत, यथा जलात् मत्स्यः। अहं पितरं, शत्रुघ्नं, सुमित्रां तपस्विनीं, स्वर्गमपि त्वया विना द्रष्टुं न इच्छामि। ततो, समीपे सुखासीनां सीतां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मानौ भ्रातरौ वटमूले पत्रशय्यायां शयने शयामासतुः। लक्ष्मणस्य उत्तमानि वचांसि श्रुत्वा, तेन च वने धर्मेण जीवितं गृहीत्वा, स धर्मात्मा राघवः दीर्घकालं महातपस्वी सम्यग्व्रतेन स्थितः। तत्र तस्मिन् विविक्ते वने, तौ वीरौ राघवौ न भीतिं न च चिन्तां अपश्येतां, गिरिपृष्ठे विहरन्तौ सिंहाविव। इति श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशदधिकपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। इतः परं चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशष्टितमं सर्गं श्रोतुम्।