रामस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रतः प्रस्थितवान्, ततः रघुकुलस्य आनन्दवर्धनः रामः सीतां अनुगम्य अन्वगच्छत्। शीघ्रमेव गङ्गां तीर्त्वा पारं प्राप्तः सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः रामं सस्नेहम् अपश्यत्; दीर्घस्य पन्थानः कारणात् तस्य दृष्टिः पुनः निवृत्ता, तपस्वी च दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, यस्य तेजः लोकपालैः समम् आसीत्, महतीं नदीं तीर्त्वा शनैः शनैः समृद्धानि ग्रामाणि समुपजगाम, यत्र शोभनधान्यानि, हृष्टवत्सानि च आसन्। तत्र तौ चत्वारि महावन्यपशून् निपेततुः—वराहम्, ऋश्यं, चित्रमृगं, महाहरिणं च। तयोः तेन पवित्रमांसं गृहीत्वा त्वरया क्षुधितौ वनपतिं शरण्यं गत्वा शीघ्रं प्रस्थितवन्तौ। ततः स वृक्षं उपसृत्य पश्चिमसंध्याम् निरीक्ष्य, रामः हर्षजननां श्रेण्यां मध्ये स्थित्वा लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् उवाच— "अद्य नगरे बहिर्वासरात्रिः प्रथमं याप्यते; सुमित्रानन्दनात् पृथक् स्थित्वा त्वं नैव चिन्तां कुर्याः। अद्यप्रभृति निशासु जागरणं अविरतं कर्तव्यम्, लक्ष्मण, सीतायाः रक्षणं हि अस्माकं दायित्वम्। कथंचित् इमां रात्रिं वयम् उपवसामः, भूमौ स्वयंगृहीतैः पत्रैः शय्यासंस्कारं विधाय।" रामः सुखशय्यायाः परित्यागं कृत्वा भूमौ शयानः सौमित्रये शुभवचनानि प्रोवाच। "नूनं अद्य महराजः दुःखेन शय्यां उपविशत्, लक्ष्मण; कैकेयी तु स्वकामनां सम्पाद्य सन्तुष्टा भवेत्। सा राज्ञी कैकेयी राज्यहेतोः भरतस्य आगमने प्राणान् अपि त्यक्तुं न विचिन्तयेत्। असहायः वृद्धः च, मया विहीनः, राजा इदानीं कैकेय्याः वशे स्थितः किं करिष्यति?" "एवं दुःखमिदं दृष्ट्वा, राज्ञः च चित्तविभ्रमम्, कामः धनधर्मयोः अधिकः इति मे मतिः। कः वा, अपि अजः, स्त्रियाः कृते पुत्रं परित्यजेत्, यथा पितरि मयि कृतवति, लक्ष्मण, या सदा तस्याज्ञां पालिता।" "नूनं कैकेय्याः पुत्रः भरतः भाग्यशाली, स एव कोसलराज्यं एकोऽधिपतिः सुखेन भोक्ष्यते। स एव राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे मम च वने वसति। यः पुरुषः कामं अनुसृत्य धनं धर्मं च त्यजति, स शीघ्रं दुःखं प्राप्नोति, यथा दशरथः।" "मम मतं, सौम्य, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम च वनवासाय, भरतस्य च राज्याय आगता। आशां यामि, कैकेयी स्वभाग्यमदेन कौसल्यां सुमित्रां च मां प्रति न पीडयेत्।" "मम कृते सुमित्रा दुःखेन न वसेत्; त्वं, लक्ष्मण, यथाकालं अयोध्यां प्रतिप्रयाहि। अहम् एकः सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि; या माता अनाथा भविष्यति, तस्याः रक्षिता त्वमेव, लक्ष्मण।" "दुष्टभावेन कैकेयी पापानि कर्माणि कुर्यात्; सा मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय अपि दद्यात्। नूनं पूर्वजन्मनि पुत्रवियोगेन स्त्रियः किञ्चित् कृतवत्यः; अतः एषा विपत्तिः मम मातरं प्राप्ता।" "या कौसल्या मां दीर्घकालम् अत्यन्तक्लेशेन पालयामास, सा इदानीं फले समये मया वियुक्ता; धिक् माम्। न कदापि स्त्री पुत्रं मम सदृशम् अपत्यं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं अनवरतं शोचयति।" "मम मतं, लक्ष्मण, या शुक्लीका तस्याः शत्रुपक्षिणः पादाङ्गुलीनि गणयन्त्या वचांसि बहुमान्यन्ते, सा अपि मम मातुः मत्तः अधिकप्रिया।" "किं मम लाभः, शत्रुघ्नतारक, या माता दुःखिता अहं च तस्यै किञ्चित् साहाय्यं कर्तुं न शक्नोमि? नूनं मम माता कौसल्या मया वियुक्ता महद् दुःखं प्राप्तवती, शोकार्णवे पतिता।" "अहं एकोऽपि क्रुद्धः बाणैः अयोध्यां पृथिवीं च जेतुं समर्थः, लक्ष्मण, किन्तु वीर्यं तु व्यर्थम्। अधर्मात् परलोकात् च भीतः, पापवर्जिन्, अतः अहं अद्यात्मानं नाभिषेचयामि।" एवं दुःखितानि अन्यानि च वचनानि दीर्घं वनान्तरे उक्त्वा, रामः अश्रुपूर्णमुखः रात्रौ मौनं उपाविशत्। तं रामं विलपितम् उपशान्तम् इव, शान्तज्वालम् अग्निमिव, शान्ततरङ्गम् सागरमिव, लक्ष्मणः सान्त्वयामास। "नूनं अद्य, रणशार्दूल, अयोध्यापुरी त्वद्वियुक्ता चन्द्ररहितामिव रात्रिं शोभा हीना। न युक्तं, राम, त्वया एवं शोचितुम्; त्वया सीता अहं च अपि शोकसागरं पतितौ। न सीता नाहं वा, राघव, क्षणमपि त्वया विना जीवितुं शक्नुवः, यथा जलात् मत्स्यः।" "न पितरं न शत्रुघ्नं, न तपस्विनीं सुमित्रां, न स्वर्गमपि त्वद्विना द्रष्टुम् इच्छामि।" ततो, समीपे सुखोपविष्टां सीतां दृष्ट्वा, तौ धर्मात्मनौ भ्रातरौ वटमूले पत्रशय्याम् उपविशताम्। लक्ष्मणस्य उत्तमानि बहुवचनानि श्रुत्वा, वनवासजीवनं समाद्रियमानः, स धर्मात्मा राघवः दीर्घकालं धर्मे स्थित्वा परमं तपः आचरन् वने वसति स्म। तत्र तौ रघुनन्दनौ निर्जने वने, गिरिगुहासु विहरन्ताविव सिंहाविव, न भयम् न च चिन्तां प्राप्नुतः।