ततः रामः महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं इत्युवाच—"अस्माकं रक्षणार्थं सततं जागरूकः भव, जनसमूहे वा एकाकिनि वने वा। विशेषतः अत्र अरण्ये, यत्र न कश्चन पश्यति, रक्षणं नूनम् अवश्यं कर्तव्यम्। अग्रे गच्छ सौमित्रे, जानकी त्वया अनुगम्यताम्। अहं पश्चात् गमिष्यामि, सीतां च त्वां च रक्षन्। अद्य वैदेही वनवासदुःखं अनुभविष्यति।" "यः कार्यः किञ्चित्, सः कालेन विना न साध्यते; अद्य वैदेही वनवासदुःखं नूनं ज्ञास्यति। अद्य सा अरण्यं प्रवेक्ष्यति, यत्र न जनाः, न क्षेत्राणि, न उपवनानि, क्लेशैः तथा दुर्गमपातालैः युक्तम्।" एवं रामवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे गतः। ततो राघवः, रघुवंशस्य विभूषणः, सीतया सह अनुगतः। शीघ्रं गङ्गां तीर्त्वा पारं प्राप्तः सुमित्रानन्दवर्धनः रामं सस्नेहम् अपश्यत्; दीर्घमार्गेण तु दृष्टिः पुनः निवृत्ता, तापसः दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, येन तेजसा लोकपालान् अपि समतिवर्तते, तं महतीं नदीं तीर्त्वा शनैः समृद्धग्रामान्, शोभनधान्यसमृद्धान्, हृष्टवत्सान् च दृष्ट्वा, तत्र अगच्छत्। तत्र तौ चत्वारि महावन्यजन्तून् वधित्वा—वराहं, ऋश्यं, चित्रं मृगं, महाकर्णं च—पवित्रमांसं गृहीत्वा, त्वरया क्षुधितौ, वनपतिं शरणं प्रति जग्मतुः। ततः एकोनपञ्चाशदधिकत्रिंशत्तमः सर्गः आरभ्यते। रामः तं वृक्षं समीपं गत्वा, पश्यन् पश्चिमसंध्यां, सौख्यदः रामः लक्ष्मणं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—"अद्य नगरे बहिः प्रथमं रात्रिं यापयामः; सुमित्रानन्दन, त्वं मयि वियुक्तः न चिन्तां कुर्याः। अद्यप्रभृति रात्रिषु जागरणं अविरतं कर्तव्यम्; सीतायाः रक्षणं अस्माकं आधारे स्थितम्, लक्ष्मण। कथञ्चित् एषा रात्रिः यापनीया, सौमित्रे, स्वयम् उपार्जितेन भूमौ शय्यां विस्तारयित्वा।" रामः भूमौ शय्यां कृत्वा, स्वशय्यायां सुखसंस्कृते अपि, सौमित्रिं मङ्गलवचनैः संबोधितवान्। "नूनं अद्य महराजः दुःखेन निद्रां गच्छति, लक्ष्मण; कैकेयी तु, स्वकामनां सिद्धां कृत्वा, तृप्तः स्यात्। सा कैकेयी, राज्यहेतोः, भरतागमनं दृष्ट्वा, प्राणान् अपि त्यजेत्। असामर्थ्येन, वृद्धः, मयि विना, कैकेयीवशवर्ती राजा किं करिष्यति?" "एतद् दुःखं दृष्ट्वा, राज्ञः च मनः संमूढं, अहं मन्ये—कामः धनधर्माभ्यां गुरुतरः। को वा, अपि अज्ञः, पुत्रं स्त्रीहेतोः त्यजेत्, यथा पितरः मम, या सदा तस्याः वशे स्थितः, लक्ष्मण?" "नूनं भरतः, कैकेय्याः पुत्रः, सौभाग्यशाली स्वपत्नीसमेतः; स एव कोसलराज्यस्य एकाधिपः भविष्यति। स एव सर्वस्य राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे मयि च अरण्यवासी। यः कामानुगतः, धनं धर्मं च त्यजति, सः शीघ्रं विपत्तौ पतति, यथा दशरथः नृपः।" "मृदुचेतन, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम वनवासाय, भरतस्य राज्याय च आगता इति मन्ये। अद्य कैकेयी, सौभाग्ये प्रमत्ता, कौसल्यां सुमित्रां च मम हेतोः न पीडयेत्।" "राज्ञी सुमित्रा, मम कारणेन, दुःखेन न वसेत्; त्वं, लक्ष्मण, समये अयोध्यां प्रतिगच्छ। अहं एकः सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि; त्वं, मातरं अनाथां, रक्षिष्यसि, लक्ष्मण।" "नूनं कैकेयी, द्वेषवशात्, अधर्मं कुर्यात्; सा अपि कौसल्यां धर्मज्ञाय भरताय दद्यात्। किञ्चित् पूर्वजन्मनि, पुत्रवियोगिता स्त्रियः किञ्चित् अकुर्वन्, अतः एषा विपत्ति कौसल्यायाः प्राप्ता।" "या मां दीर्घकालं दुःखेन पोषयामास, सा कौसल्या फलसमये मम वियोगेन वञ्चिता—दुःखमस्तु मम। न कदापि स्त्री मम सदृशं पुत्रं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं अनवरतं शोकयति।" "मम मातुः प्रियं शारिकां, लक्ष्मण, मम अपेक्षया अधिकं मन्ये, यया शत्रुपक्षिणः पादाङ्गुली गण्यमानस्य वाक् श्रूयते।" "किं मम उपयोगः, रिपुसूदन, या दुःखिता जननी मया किंचित् न साहाय्यं प्राप्नोति, शोकग्रस्तया।" "नूनं मम माता कौसल्या मयि वियुक्ता, महाशोकेन अभिभूता, दुःखसागरमग्ना।" "एकः सन्, क्रुद्धः, अयोध्यां अपि, पृथिवीं अपि, धनुषा जेतुं शक्नोमि, लक्ष्मण, किन्तु वीर्यं तु व्यर्थम्।" "अधर्मभीत्या, परलोकभीत्या च, अहं अद्य न अभिषेचयामि, लक्ष्मण, पापरहित।" एवं दुःखितवचनानि प्रचुरं वने एकाकी रामः, अश्रुपूर्णमुखः, निशायाम् उपविशत्। तं विलपतं रामं, ज्वलनं शान्तार्चिषम् इव, सागरं शान्ततरङ्गमिव, लक्ष्मणः सान्त्वयामास। "नूनं अद्य, वीरशार्दूल, अयोध्या त्वयि विना ज्योतिरहितेव, रजनीव चन्द्ररहितेव। न युक्तं, राम, त्वया एवं शोकः कर्तुं; त्वं शोकयन् सीतां माम् अपि, नरश्रेष्ठ।" एवं रामलक्ष्मणयोः वनगमनं, दुःखं, धर्मनिष्ठां च कथा प्रवहति, यत्र रामः भ्रातृस्नेहेन, मातृवात्सल्येन, धर्मेण च सदा स्थितः।