सीता या अनघा, तदा धर्मात्मनाम् अग्रणीम् उवाच—"यदा पुनः अहम् बलेन बाहुसम्पन्नेन पत्या सह तस्य च भ्रात्रा वनात् अयोध्यां प्रविशेयम्, तदा मे मनः शुद्धम् भवेत्, हे अनघे।" इति उक्त्वा सा शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तटम् अगच्छत्। ततस् तं तटम् आगत्य, नरश्रेष्ठः रामः नावम् उत्सृज्य भ्राता लक्ष्मणेन सह सीतया च सह वनमार्गे प्रस्थितः। ततः स महाबाहुः रामः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं इदं वचनम् उवाच—"जनसमूहे वा एकाकी वा, अस्माकं रक्षायां सदा सावधानः भव।" "विशेषतः अरण्यस्य अदृश्ये एकान्ते रक्षणं नूनम् अवश्यकम्। अग्रे गच्छ सौमित्रे, अनया सीता त्वां अनुसरतु। अहम् पृष्ठतः गच्छन् त्वां सीतां च रक्षामि। अद्य वैदेही अरण्यवासस्य दुःखम् अनुभविष्यति।" "कार्यं किञ्चिदपि कालेन पूर्वं न सिध्यति; अद्य वैदेही नूनं अरण्यवासस्य दुःखम् अनुभविष्यति। अद्य सा जनशून्यं क्षेत्रवाटिविवर्जितं क्लेशवन्तं दुर्गमापातं च अरण्यं प्रविश्यति।" रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितः। ततः स रघुकुलानन्दनः रामः सीतां अनुगच्छन् मार्गे गतः। गङ्गां तीर्त्वा शीघ्रं सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः रामं प्रेक्ष्य दीर्घमार्गक्लेशात् पुनः पृष्ठतः दृष्टिं पुनरपि चक्रे; तपस्वी दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, लोकपालसमः बलवान्, तां महतीं नदीं गत्वा शनैः शनैः समृद्धग्रामान् सुशस्यशालिनः हृष्टवत्सकान् च उपगतः। तत्र तौ चत्वारि महामृगान्—वराहं ऋश्यं चित्रं मृगं महिषं च—वधित्वा, तद् यथाविधि मांसं गृह्य क्षुधार्तौ शीघ्रं वनपालं शरणं जग्मतुः। पञ्चाशत्तमं तृतीयं च अध्यायं शृणुत। स तं वृक्षं उपगम्य, पश्चिमसंध्याम् आलोक्य, रामः हर्षदायकानां श्रेष्ठः लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् उवाच—"अद्य नगरे बहिः प्रथमं रात्रिं वयम् यापयामः; सौमित्रे, त्वं मम वियोगं चिन्तयन् मा शुचः।" "अद्य आरभ्य निशासु अविश्रान्ताः सदा जागरणीयम्; सीतायाः रक्षार्थं अस्माभिः सततम् अवधानम् कर्तव्यम्, लक्ष्मण। यथा तथा इयं रात्रिः यापनीया, सौमित्रे, स्वयम् संग्रहितेन भूमौ शय्यां विस्तारयित्वा।" स भूमौ शय्यां कृत्वा, सुखशय्यास्वभ्यस्तः अपि, रामः सौमित्रेः प्रति शुभवचनानि उवाच। "नूनं अद्य महाबलः राजा दुःखेन शय्यां उपविष्टः; कैकेयी तु कामम् आप्तवती तृप्तिम् उपगता।" "सा कैकेयी, राज्यस्य कृते, भरतस्य आगमनं दृष्ट्वा, प्राणान् अपि त्यक्तुं न विचेष्टेत। अहम् अपि वृद्धं, अस्वतन्त्रं, कैकेय्याः वशवर्तिनं राजानं विना किं करिष्यामि इति चिन्तयामि।" "एतत् दुःखम् दृष्ट्वा, राज्ञः च चित्तविभ्रमम्, मन्ये कामः एव अर्थधर्मयोः अधिकः। कः हि, अज्ञानोऽपि, स्त्रियाः कृते पुत्रं परित्यजेत्, यथा अस्मिन् काले पितरः मया सर्वदा शुश्रूषितः, तथैव मया त्यक्तः।" "भरतः तु कैकेय्याः पुत्रः, स्वपत्नीसमेतः, धन्यः; स एव कोसलराज्यस्य एकाधिपः भविष्यति। स एव समग्रस्य राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे मयि च अरण्यवासी।" "यो जनः अर्थधर्मौ परित्यज्य कामम् अनुयाति, स शीघ्रं दुःखानि प्राप्नोति, यथा दशरथः। शान्तः, मन्ये, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम प्रवासाय, भरतस्य राज्याय च आगता।" "इदानीं कैकेयी सौभाग्ये मदोन्मत्ता कौशल्यां सुमित्रां च मां प्रति न बाधेत। न मे कारणेन सुमित्रा दुःखेन वसतु; त्वं लक्ष्मण, यथाकालं अयोध्यां प्रतिगच्छ।" "अहं एकः सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि; या माता अनाथा, तस्याः त्वं रक्षिता भव, लक्ष्मण। कैकेयी दुष्टभावेन पापकर्माणि करिष्यति; सा अपि मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय दास्यति।" "नूनं पूर्वजन्मनि पुत्रवियोगिता स्त्रीभिः किञ्चित् कृतं; एवं इदानीं मम मातरं प्राप्तम्। या कौशल्या मां दीर्घकालं दुःखेन पालयित्वा, फले काले मया वियुक्ता—हा मम लज्जा।" "कदाचन न काचित् माता मम सदृशं पुत्रं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं अनन्तदुःखाय कारणं भवेत्। मन्ये, लक्ष्मण, सा शुकिका एव तस्यै प्रियतमा, या शत्रोः शारिकायाः पादाङ्गुलीनां गणनां शृणोति।" "किं मम, शत्रुघ्न, तस्यै मातरि, या दुःखिता, अहं च तस्यै पुत्रः किंचित् न साहाय्यम् करोमि। नूनं सा कौशल्या मया वियुक्ता महद् दुःखं प्राप्य, शोकसागरमग्ना पतिता।" "एकः अपि अहं कोपेन अयोध्यां भूमिं च शरैः जेतुं समर्थः, लक्ष्मण, किन्तु वीर्यं तु व्यर्थम्। अधर्मात् परलोकात् च भीत्वा, अनघ, तस्मात् अहं अद्य आत्मानं नाभिषेचये।" एवं बहु दुःखितं वचनं विपिने दीर्घं उक्त्वा, रामः अश्रुपूर्णमुखः रात्रौ मौनं उपविष्टः।