सीता तदा, गङ्गातटे निवसन्तीन् सर्वान् देवतान्, तत्रैव पवित्रतीर्थानि पुण्यस्थानानि च, अहं सर्वान् सम्यक् सम्यक् पूजयिष्यामि इति प्रतिजज्ञे। सा च निष्कल्मषा सीता, स्वबलवीर्यसमन्वितेन पत्या भ्रात्रा च सह पुनः वनात् अयोध्यां प्रविशेयम् इति शुद्धया प्रार्थयामास। एवं कथयन्ती सा शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तटम् उपाजगाम। ततः तटे सम्प्राप्ते सति, पुरुषर्षभः रामः, नावं परित्यज्य, भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह प्रस्थितवान्। अथ रामः, महाबाहुः, सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं सम्बोध्य उवाच— "जनसमूहे वा, एकान्ते वा, अस्माकं रक्षणे सततम् अप्रमत्तः भव।" विशेषतः वनस्य दृष्टेयम् एकान्ते रक्षणं निःसन्देहं करणीयम्। "त्वं पुरतः गच्छ, सौमित्रे, सीता च त्वां अनुगच्छतु। अहं पृष्ठतः गच्छन्, त्वां सीतां च रक्षिष्यामि। अद्यैव वैदेही वनवासदुःखं अनुभविष्यति।" रामः पुनः अवदत्— "कालात् पूर्वं किञ्चिदपि कर्तुं न शक्यते; अद्यैव वैदेही वनवासदुःखं नूनं ज्ञास्यति।" "सा अद्य जनशून्यं, क्षेत्रारामविहीनं, क्लेशैः कठिनैः च अवरोहैः युक्तं वनं प्रविश्यति।" रामस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितः; ततो राघवः, रघुवंशस्य हर्षवर्धनः, सीतायाः पृष्ठतः अनुजगाम। गङ्गां तीर्त्वा शीघ्रं तीरं प्राप्तः सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः, रामं सस्नेहम् अपश्यत्; किन्तु गन्तव्यस्य दीर्घत्वात् दृष्टिः पुनः प्रत्यागताः, स तपस्वी दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, लोकपालसमः, महतीं नदीं तीर्त्वा शनैः शनैः समृद्धग्रामान्, रम्यशस्यशालीन्, हृष्टवत्सकान् च प्राप। तत्र तौ चत्वारः महाशृगालान्, वराहं, ऋष्यं, चित्रमृगं, महाकृशान् च मृगान् हत्वा, तेषां पुण्यं मांसं गृह्य, क्षुधार्तौ शीघ्रं वनस्य अधिपतिं शरणं ययतुः। एवं पञ्चाशदधिकत्रितमे सर्गे श्रूयताम्। रामः तं वृक्षं समीपं गत्वा, पश्यन् पश्चिमसंध्याम्, हर्षदायकानां श्रेष्ठः लक्ष्मणं इदं वचनम् उवाच। "अद्य नगरे बहिर्वासरात्रिः प्रथमं व्यतीता; सौमित्रे, त्वं मयि वियोगे चिन्तां मा कृथाः।" "अद्यप्रभृति रात्रिषु अनवसाद्य अप्रमत्तौ स्थेयम्; सीतायाः रक्षणम् अस्माभ्यां कर्तव्यम्, लक्ष्मण।" "किञ्चित् कथञ्चित् अस्याम् रात्रौ वयम् उपर्युपरि स्वयम् आहरितैः तृणैः शय्याम् आस्तीर्य प्रवसाम।" रामः, सुखशय्यायाम् अभ्यस्तः अपि, भूमौ शयां कृत्वा, सौमित्रे शुभवचनानि अवदत्। "नूनं अद्य महाबलः राजा दुःखेन शयितः, लक्ष्मण; कैकेयी तु, कामम् आपूर्य, तुष्टैव।" "सा कैकेयी, राज्यहेतोः, भरतागमनं दृष्ट्वा, प्राणानपि त्यजेत् न सन्देहः।" "निःसहायः वृद्धः च, मयि वियुक्ते, राजा, कैकेय्याः वशे स्थितः, किं करिष्यति?" "एतद् आपदं दृष्ट्वा, राज्ञः च मनः मोहं, अहं मन्ये—काम एव अर्थधर्मयोः अधिकः।" "कः हि, मूढः अपि, पुत्रं स्त्रियाः कृते त्यजेत्, यथा मम पितरः, सदा तस्या आज्ञाकारी, मयि चकार, लक्ष्मण?" "धन्यः तु भरतः कैकेयीपुत्रः, स्वपत्नीसमेतः; स एव ऐश्वर्ययुक्तं कोसलराज्यं भोक्ष्यते।" "स एव सर्वस्य राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे, मयि च वने वसति।" "यो हि अर्थधर्मौ त्यक्त्वा कामानुगः भवति, स शीघ्रं विपत्तौ पतति, यथा दशरथः।" "मृदु, अहं मन्ये, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम निर्वासाय, भरतस्य राज्याय च आगता।" "आशंसे, कैकेयी, सौभग्यगर्विता, कौशल्यां सुमित्रां च मम कृते न पीडयेत्।" "मम कृते न सुमित्रा रजनीं दुःखेन यापयेत्; त्वं लक्ष्मण, समये अयोध्यां प्रतिगच्छ।" "अहं एकाकिनी सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि; त्वं मातरं अनाथां तु रक्षिता भविष्यसि, लक्ष्मण।" "कैकेयी, दुष्टभावा, अधर्मं कर्तुं शक्नोति; सा अपि मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय दातुं शक्नोति।" "नूनं पूर्वजन्मनि पुत्रवियोगेन स्त्रियः किञ्चित् कृतवन्त्यः; तेन एतत् मम मातरम् उपागतम्।" "या कौशल्या, मां चिरकालं महता दुःखेन पालयित्वा, फले समये मयि वियुक्ता—धिक् मयि।" "मा कश्चित् स्त्री पुत्रं मम सदृशं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं अनन्तदुःखाय केवलं करोति।" "लक्ष्मण, अहं मन्ये, शत्रोः शुकस्य पादान् गणयन्त्या मातुः प्रियं शारिकं मत्तः प्रियतरम्।" "किं मम, रिपुसूदन, तस्यै मातरि, या दुःखिता, अहं च पुत्रः अशक्तः, तस्यै उपकारं न कर्तुं शक्नोमि।" "मम माता कौशल्या, मयि वियुक्ता, महदुःखेन आर्ता, शोकसागरं पतिता।" "एकाकिना मया अयोध्यां, भूमिं च, कोपेन बाणैः जेतुं शक्यं, लक्ष्मण; किन्तु वीर्यं तु व्यर्थम्।" "अधर्मं लोकं च भीत्वा, निष्कल्मष, तस्मात् अद्यात्मा नाभिषेचये।" एवं रामः लक्ष्मणं प्रति स्नेहपूर्वकं धर्मयुक्तं च वचनं उवाच, वनवासस्य आरम्भे, मातुः दुःखस्य च चिन्तया सन्तप्तचित्तः।