सीता तदा भगवत्याः सन्निधौ भक्तिपूर्वकं प्रणम्य उवाच—"शतसहस्रकलशैः सुरासहितमांसोदनैश्च त्वां पूजितुमिच्छामि, भगवति, नगरं प्रत्यागत्य। य एव तव तटे निवसन्ति देवताः, ये च पुण्यतीर्थानि देवस्थानानि च सन्ति, तान् सर्वानपि पूजयिष्यामि। यथा अहं पुनः सुदृढबाहुना पतिना तस्य भ्रात्रा च सहित्या अयोध्यां वनात् प्रविशेयमिति मे कामना, हे निष्पापे।" एवं सती सा सीता शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तटं प्राप्तवती। तटे सम्प्राप्ते तु नरश्रेष्ठः रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह वैदेहीं च त्यक्त्वा नावम् अधिरुह्य प्रस्थितवान्। ततः महाबाहुः रामः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं प्रति उवाच—"सर्वत्र, जनसमाजे वा एकाकिनि वा, अस्माकं रक्षणे जागरूकः भव। विशेषतः अरण्ये एकान्ते अदृष्टे रक्षणं अवश्यं कर्तव्यम्। अग्रे गच्छ, सौमित्रे, वैदेही च त्वां अनुगच्छतु। अहं पृष्ठतः गमिष्यामि, त्वां सीतां च रक्षन्। अद्य वैदेही अरण्यवासस्य क्लेशं अनुभविष्यति। किञ्च, कस्यचित् कर्मणः कालात् पूर्वमेव सिद्धिः न सुलभा; अद्य वैदेही निश्चितं क्लेशं ज्ञास्यति। अद्य सा जनशून्ये क्षेत्रवनरहिते दुर्गमे गहने च अरण्ये प्रवेक्ष्यति।" रामस्य वचनानि श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितवान्; ततो राघवः, रघुकुलस्य वर्धनः, सीतां अनुययौ। गङ्गां तीर्त्वा शीघ्रं पारं गत्वा सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः रामं सस्नेहम् अपश्यत्; किन्तु दीर्घमार्गेण सः दृष्टिं पृष्ठे नयन्, तपस्वी दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, लोकरक्षिणां बलसमः, नदीं तीर्त्वा शनैः समृद्धग्रामान् मनोहरधान्यसमृद्धान् हृष्टवत्सकान् च समुपजगाम। तत्र तौ चत्वारः महाव्याघ्रान्—वराहं, ऋश्यं, चित्रमृगं, महाहरिणं च—हत्वा, पावनमांसं गृह्य, त्वरमाणौ क्षुधितौ च, वनपालं शरण्यं प्रति शीघ्रं जग्मतुः। ततः एकस्मिन्नेव वने, रामः तं वृक्षं उपगम्य, पश्चिमसंध्यां निरीक्ष्य, सौख्यदायकः सन् लक्ष्मणं प्रति उवाच—"अद्य नगरे बहिर्निशा प्रथमं व्यतीता; सौमित्रे, त्वं मम वियोगेन व्याकुलः मा भूः। अधुना यावत् वयम् अचेतनाः स्याम, रात्रिषु अपि अविरामं जागरणं कर्तव्यम्; सीतारक्षायाः हेतोः अस्माकं जागरणं आवश्यकम्। किञ्च, यथाशक्ति वयं भूमौ स्वयम् उपलाभ्यमानैः पत्रकाष्ठादिभिः शयनं कृत्वा इमां रात्रिं यापयाम।" एवं स रामः सुखशय्यायाः परित्यज्य भूमौ शयानः सौमित्रिं शुभवचनैः समाश्वासयत्। अनया निशया नूनं महराजः दुःखेन निद्रां प्राप्नोति, लक्ष्मण; कैकेयी तु स्वार्थसिद्ध्या तुष्टा भूत्वा तिष्ठति। सा राज्ञी कैकेयी, राज्यस्य कृते, भरतं प्रत्यागतम् दृष्ट्वा स्वजीवनमपि त्यजेत्। अस्मद्वियोगेन, वृद्धः, असमर्थः च राजा कैकेयीवशे स्थितः किं करिष्यति? एतां विपत्तिं दृष्ट्वा, राज्ञः च भ्रमितचित्तत्वं ज्ञात्वा, मन्ये—कामः एव धनधर्माभ्यां बलवत्तरः। को वा, अज्ञानः अपि, पुत्रं स्त्रीहेतोः परित्यजेत्, यथा पिता मम, सदा तस्याः वशवर्ती, मां परित्यक्तवान्, लक्ष्मण? भरतः कैकेयीपुत्रः, भार्यया सहितः, भाग्यशाली; स एव कोसलराज्यस्य एकाधिपः भविष्यति। राजा वृद्धः, अहं च वने वसामि, स एव राज्यस्य सर्वेषां प्रजाजनानां मुखं भविष्यति। यो धर्मं च अर्थं च त्यक्त्वा केवलं कामानुगः भवति, सः शीघ्रं विपत्तिं प्राप्नोति, यथा दशरथः। मन्ये, सौम्य, कैकेयी मम वनवासाय, दशरथस्य निधनाय, भरतस्य राज्याय च आगता। काङ्क्षे, सौमित्रे, सा कैकेयी, स्वसौभाग्ये मदमत्ता, कौसल्यां सुमित्रां च मम हेतोः न बाधेत। न सुमित्रा, मम कारणेन, दुःखेन वसतु; त्वं, लक्ष्मण, काले अयोध्यां प्रत्यागच्छ। अहं केवलं सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि; या तव माता अनाथा भविष्यति, त्वं तस्याः रक्षकः भविष्यसि, लक्ष्मण। कैकेयी दुष्टभावनया पापानि कर्माणि कुर्यात्; सा अपि मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय दास्यति। नूनं पूर्वजन्मनि अपि मातरः पुत्रवियोगेन किंचिदपकारं कृतवन्त्यः; तेनैव एषा विपत्तिः अधुनापि मम मातरम् उपगता। या कौसल्या मां दीर्घकालं महता क्लेशेन पालयामास, सा अद्य फलं प्राप्तुं युक्ता, किन्तु मया हीना—धिक् मम। न कदापि काचित् स्त्री मम इव पुत्रं जनयेत्, सौमित्रे, या मातरं केवलं दुःखाय भवति। मन्ये, लक्ष्मण, कौस्यलायै प्रतिदिनं शत्रुपक्षिणः पादाङ्गुलीनां गणनावेलायां तस्याः प्रियं वचनं शृणोति—मम तु न। किं मम अस्ति, शत्रुनिघ्न, तस्यै दुःखाय, या गात्रदुःखिता अपि मया न साहाय्यम् लभते? कौसल्या, मया विहीना, महद्भिः शोकसागरे पतिता, परमदुःखेन पीडिता शयाना अस्ति। अहं एकाकी कोपेन अयोध्यां अपि, भूमिं अपि बाणैः जेतुं समर्थः अस्मि, लक्ष्मण; किन्तु वीर्यं तु व्यर्थम् एव। एवं रामः, लक्ष्मणः, सीता च, गङ्गातटं तीर्त्वा, वनमार्गे प्रस्थिताः, धर्मनिष्ठया, दुःखसहनाय, मातुः स्मरणेन च क्लान्तचित्ताः, वनवासं प्राप्नुवन्तः स्वधर्मे स्थिताः।