सीता तदा गङ्गातटे स्थित्वा धर्मपत्नी स्वधर्मनिष्ठा च रामस्य समीपे सस्नेहं वचनमुवाच—“चतुर्दश वर्षाणि पूर्णानि भ्रात्रा सह मया च आरण्ये निवसित्वा पुनः सः स्वगृहम् प्रतिनिवर्तिष्यति। ततः, भगवति शुभे सौम्ये च गङ्गे, यदा अहम् सुरक्षितः पुनः प्रतिनिवर्तेयं, तदा त्वां हर्षपूर्णः सम्पूज्य सर्वकामान् प्राप्स्यामि। त्वं त्रिपथगा ब्रह्मलोकं पश्यसि, सागरपतिप्रियाया इह लोके दृश्यसे च। अतः त्वां नमस्कृत्य स्तौमि, सुन्दरि, यदा नरव्याघ्रः स्वराज्यं पुनः प्राप्त्वा सुरक्षितः प्रत्यागच्छेत्। शतसहस्रं गावः वस्त्राणि च उत्तमान्नानि च ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि तव तुष्ट्यर्थम्। सहस्रकुम्भैः सुरासमेतैः मांसशाल्यान्नैः च, त्वां भक्त्या सम्पूज्य नगरं पुनः प्राप्तवती भविष्यामि। ये च देवगणाः तव तटे निवसन्ति, तीर्थानि पुण्यस्थानानि च, तान् सर्वान् अहम् सम्पूजयिष्यामि। यथा अहम् पुनः बलवता पत्या भ्रात्रा च सहिता अयोध्यां वनात् प्रविशेयम्, तथा त्वं पापरहिते मां अनुगृहाण।” इत्येवमुक्त्वा सीता निष्कलुषा शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तटम् प्राप्तवती। तटे समुपस्थितः स रामः पुरुषर्षभः नौकां परित्यज्य भ्रात्रा वैदेह्या च सह प्रस्थितवान्। ततः महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं इदं वचनम् उवाच—“जनसमूहे वा एकाकिनि वा, अस्माकं रक्षार्थं सदा सावधानः भव। विशेषतः अरण्ये अप्रकाशे एकाकिनि, रक्षणं निश्चयेन करणीयम्। अग्रे गच्छ सौमित्रे, सीता त्वां अनुगच्छतु। अहं पृष्ठतः गच्छन् उभौ सीतां च रक्षिष्यामि। अद्य वैदेही वनवासदुःखं अनुभविष्यति। कालात्यये कर्म न सुलभं; अद्य वैदेही वनवासदुःखं नूनं ज्ञास्यति। अद्य सा जनशून्यं, क्षेत्रारामविहीनं, क्लेशदं दुर्गं च वनं प्रविशिष्यति।” रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितवान्; ततः राघवः रघुवंशस्य नन्दनः सीतामनुगच्छन् गतवान्। गङ्गां त्वरितं तीर्त्वा सुमित्रानन्दवर्धनः रामं समीक्ष्य दीर्घमार्गदुःखात् पुनः पृष्ठतः दृष्ट्वा, तपस्वी दुःखार्तः अश्रूण्यपातयत्। स महात्मा, यः त्रिदशसमानवीर्यः, महतीं नदीं तीर्त्वा शनैः शनैः समृद्धग्रामान्, रम्यशस्यशालीन्, हृष्टवत्सकान् च, उपागमत्। तत्र तौ चत्वारि महाश्वापदान्—वराहं ऋश्यं चित्रमृगं महारण्यमृगं च—हत्वा, पवित्रमांसं गृह्य, क्षुधार्तौ शीघ्रं वनपतिं शरणं जग्मतुः। तत् पञ्चाशदधिकत्रितमं सर्गं शृणुत। स तं वृक्षं समुपेत्य, पश्यन् पश्चिमसंध्याम्, रामः हर्षवर्धनां श्रेष्ठः लक्ष्मणं प्रति वचनमुवाच—“अद्य नगरात् बहिर्निष्क्रान्ता प्रथमं रात्रिं यापयामः; सुमित्रानन्दनं विना दुःखं मा कुरु। अद्यप्रभृति रात्रिषु जागरणं कर्तव्यं, सीतायाः रक्षणं अस्माकं कर्तव्यं, लक्ष्मण। कथंचित् रात्रिं यापयेम, सौमित्रे, स्वयंगृहीतशय्यां भूमौ विस्तारयित्वा। स भूमौ शयाने, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः अपि, रामः सौमित्रिं शुभं वचनमुवाच—‘नूनं अद्य महराजः दुःखेन शय्यां करोति, लक्ष्मण; कैकेयी तु, कामं प्राप्तवती, तुष्टाऽस्ति। सा कैकेयी राज्यहेतोः भरतं प्रतिपश्यन्ती आत्मानं त्यक्तुं न विचिन्तयेत्। असहायः वृद्धः च, मया विना, राजा किं करिष्यति, यः कैकेय्याः वशं गतः? एवं दुःखं दृष्ट्वा, राज्ञः च मनोभ्रमं, मन्ये कामः अर्थधर्माभ्यां गुरुतरः। कः हि, मूढः अपि, पुत्रं स्त्रीहेतोः परित्यजेत्, यथा पिता मम, सदा श्रुतवत्याः कैकेय्याः वचनं शृण्वन्, माम् अपवर्जयत्, लक्ष्मण? भरतः कैकेय्याः पुत्रः, भार्यया सह सौभाग्यवान्; स एव कोशलराज्यं एको भोग्यं कर्ता। स एव राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे मयि च वने वसति। यो हि अर्थधर्मौ त्यक्त्वा कामम् अनुवर्तते, स शीघ्रमेव विपत्तिम् आप्नोति, यथा दशरथः। मन्ये, सौम्य, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम वनवासाय, भरतस्य राज्याय च आगता। अद्य कैकेयी, सौभाग्यविमदिता, कौशल्यां सुमित्रां वा मा क्लेशयेत्। मम हेतोः सुमित्रा दुःखं मा वसेत्; त्वं लक्ष्मण, यथाकालं अयोध्यां प्रतिगच्छ। अहं एको दण्डकं गमिष्यामि सीतया सह; या माता अनाथा स्यात्, तस्याः त्वं रक्षकः भविष्यसि, लक्ष्मण। नूनं कैकेयी, दुष्टभावेन, अधर्मं करिष्यति; सा अपि मम मातरं धर्मज्ञाय भरताय दास्यति। अन्यस्मिन् जन्मनि एव स्त्रियः पुत्रवियोगं प्राप्य किंचित् कृतवत्यः स्युः; तथापि, इदानीं एतत् मम मातरं प्राप्तम्। या कौशल्या मां दीर्घकालं क्लेशेन च पालयित्वा, फले काले मया विना वर्जिता—धिक् माम्।’” एवं स्नेहयुक्तया, धर्मनिष्ठया, रामलक्ष्मणसीताः गङ्गातटात् वनमार्गेण प्रस्थिताः, धर्मस्य पथं चरन्तः, दुःखानि सहन्तः, परस्परं रक्षन्तः च, महदनुष्ठानं आरब्धवन्तः।