ततः तेषां प्रेरणया नाविककुशलः नाविकः तां नौकां सुशोधिता पताका वेगेन शीघ्रं चालयामास। तेन नौका भगीरथ्याः जलं त्वरितं पारमगच्छत्। मध्यभागे गङ्गायाः आगतेषु तेषु, निरपराधा वैदेही करसम्पुटं कृत्वा गङ्गां प्रति इदं वचनं उवाच— “एष दशरथस्य पुत्रः, महात्मा प्राज्ञः च राजा; त्वया रक्षितः, हे गङ्गे, पितृवचनं सम्पादयेत्।” “चतुर्दश वर्षाणि पूर्णानि वनवासं कृत्वा भ्राता मया च सह, पुनः प्रत्यागमिष्यति।” “तदा, हे पुण्ये शुभे देवि, सुरक्षितया मया, तव पूजनं करिष्यामि, हे गङ्गे, हर्षपूर्णा, सर्वकामफलप्राप्त्यर्थम्।” “त्वं त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं पश्यसि; समुद्रपतिस्नुषा इह लोके दृश्यसे।” “तस्माद्, हे देवि, नमः ते स्तुतिं च करोमि, हे सुन्दरी, यदा पुरुषसिंहः राज्यं पुनः प्राप्य सुरक्षितः आगच्छति।” “शतसहस्रं गवां वस्त्राणि उत्तमं च भोजनं ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि तव प्रीत्यर्थम्।” “सहस्रपात्रैः सुरा-मांस-शाल्यादिभिः तव पूजनं करिष्यामि, हे देवि, भक्त्या, नगरं प्रत्यागत्य।” “ये देवाः तव तीरस्थाः, तीर्थानि च यानि सन्ति, सर्वाणि पूजयिष्यामि।” “मम बलवन्तं पतिं भ्राता च सह पुनः संयुज्य, अयोध्यां पुनरागच्छेयम्, हे अनघे।” इत्येवमुक्त्वा सीता, निरपराधा, शीघ्रं दक्षिणं गङ्गातीरे अगच्छत्। तीरं प्राप्त्वा पुरुषसिंहः नौकां परित्यज्य भ्राता वैदेह्या च सह प्रस्थितः। तदा महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं इदं वचनं उवाच— “नः रक्षणाय जागरूकः भव, जनसमाजे वा एकान्ते वा।” “विशेषतः अरण्ये अदृश्ये एकान्ते रक्षणं निःसन्देहं कर्तव्यम्। त्वं अग्रे गच्छ, सौमित्रे, सीता च तव अनुगच्छतु।” “अहं पश्चात् गमिष्यामि, त्वां सीतां च रक्षन्। अद्य वैदेही वनवासक्लेशं अनुभविष्यति।” “कार्यं पूर्वं कालात् कदाचित् न सुलभं; अद्य वैदेही वनवासक्लेशं नूनं अनुभविष्यति।” “अद्य सा जनशून्ये, कृषिशून्ये, उद्यानशून्ये, क्लेशपूर्णे, गम्भीरपतनयुक्ते अरण्ये प्रवेशं करिष्यति।” रामवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितः; तदनन्तरं राघवः सीतां अनुगच्छन्। गङ्गायाः पारं शीघ्रं प्राप्त्वा सुमित्रानन्दनः रामं सस्नेहं निरीक्ष्य, दीर्घमार्गे दृष्टिं प्रत्यागतवान्, तपस्वी दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, लोकपालसमानवीर्यः, नदीं पारं कृत्वा शनैः श्रीसमृद्धग्रामान्, शोभनशस्यसम्पन्नान्, हर्षितवत्सान् अभ्यगच्छत्। तत्र तौ चत्वारः महाव्याघ्रान्—वराहं, ऋष्यं, चित्रमृगं, महाहृष्टं मृगं—हत्वा, पवित्रमांसं गृहीत्वा, उत्सुकौ भूत्वा, वनाधिपं शरणं ययातु। पञ्चाशत्त्रितीयः सर्गः श्रूयताम्। ततः रामः तं वृक्षं समीपं गत्वा पश्चिमसंध्यां निरीक्ष्य, सौमित्रिं प्रति उवाच— “अद्य नगरे बहिः प्रथमं रात्रिं वयम् उपयामः; सौमित्रे, तव वियोगे चिन्तां मा कुर्याः।” “अद्यारभ्य रात्रिषु जागरणं कर्तव्यम्; सीतायाः रक्षणं अस्माभ्यां निर्भरम्, लक्ष्मण।” “कथंचित् इयं रात्रिः व्यतीतव्या, सौमित्रे; भूमौ स्वयंकृतशय्यां विस्तारयेम।” स भूमौ शय्यां कृत्वा, सुखशय्यायाम् अभ्यस्तः अपि, सौमित्रिं प्रति शुभं वचनं उवाच। “नूनं अद्य महराजः दुःखेन शय्यां उपयामि, लक्ष्मण; कैकेयी तु कामसिद्ध्याः तुष्टा भवति।” “सा कैकेयी, राज्यार्थं, भरतम् आगतम् दृष्ट्वा, स्वजीवनं अपि त्यक्तुं न संकोचयेत्।” “शक्तिहीनः वृद्धः, मयि वियुक्तः, कैकेयीवशः राजा किं करिष्यति?” “एतत् दुःखं दृष्ट्वा, राज्ञः चित्तविपर्ययं च, इच्छामात्रं धनधर्मयोः अधिकं मन्ये।” “कः वा, मूढः अपि, स्त्रीस्नेहाय पुत्रं त्यजेत्, यथा पितरौ मम, लक्ष्मण, कैकेयीं सदा अनुवर्तते।” “भरतः कैकेयीपुत्रः भाग्यवान्; स एव स्वपत्नी सह समृद्धं कोसलराज्यं एकाधिपः भविष्यति।” “स एव समग्रस्य राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरौ वृद्धौ, अहं वनवासः।” “यो धनं धर्मं च त्यजेत् कामानुवर्तनेन, स शीघ्रं दुःखं प्राप्नुयात्, यथा दशरथः।” “मृदु, कैकेयी दशरथस्य अन्तं, मम वनवासं, भरतस्य राज्यं च इच्छति इति मन्ये।” “अद्य कैकेयी, सौभाग्यविमूढा, कौसल्यां सुमित्रां वा मम कारणात् न दुःखयेत् इति आशां करोतु।” “मम कारणात् सुमित्रा रुष्टा न भवेत्; त्वं, लक्ष्मण, यथाकालं अयोध्यां प्रत्यागच्छ।” “अहं सीतया सह दण्डकं गमिष्यामि; माता या अनाथा, तस्याः त्वं रक्षकः भव, लक्ष्मण।